Θανάσης Βέγγος: Καθάρισε για πάντα τις σκιές μας (vid)

• Η θηριώδης ανάγκη για επιβίωση έγινε η ατέλειωτη πρόβα του Βέγγου
• Η σκόνη και ο Κούνδουρος
• Σταθερός σαν ήλιος

Ίσως να φταίει η τηλεόραση… ναι, αυτό το ευτελές μέσο που άθελά του έκανε το γυαλί της μνήμης μου άθραυστο. Το γαλάζιο φως και η επίπεδη οθόνη έγινε η αλάνα και το πεδίο μάχης, βολής, ο στίβος αυτού του ανθρώπου που πάντα έτρεχε. Τα ασπρόμαυρα χρόνια θάφτηκαν κάτω από τα χιόνια και αυτοί που σκονισμένοι ρίχτηκαν στον λάκκο του χρόνου, αυτοί τον είδαν πρώτο να φτάνει, να τους βρίσκει και να τους ρωτάει «τι κάνετε καλοί μου άνθρωποι;».

Η απάντησε άργησε να έρθει. Ο χρόνος «τσάκισε» και ο λόγος «έστριψε» στην οδό του αγνώστου. Αυτοί με τα γυάλινα μάτια και τα ξύλινα κουστούμια είδαν τον νεοφερμένο δίχως της σκιά του. Ανάμεσα τους ήταν και ένα παιδάκι με έκφραση-μόνιμη απορία. Ο θείος Θανάσης κατάλαβε και είπε: «α, αυτό, μην ανησυχείτε. Άφησα τη σκιά μου πίσω από το πανί και αυτή όλο τρέχει, τρέχει, τρέχει». Η μαύρη κουρτίνα έπεσε, τα κουπιά έσπασαν και τα δάκρυσα στέγνωσαν. Αυτός που έτρεχε πολύ αποφάσισε να ξεκουραστεί. Το είδωλό του έμεινε άφθαρτο και μόνο στο ξερονήσι της πραγματικότητας που αλλάζει διαρκώς. Ο Θανάσης Βέγγος ήταν εδώ και καθάρισε για πάντα τις σκιές μας!

Η θηριώδης ανάγκη για επιβίωση έγινε η ατέλειωτη πρόβα του Βέγγου

Ο Θανάσης Βέγγος ήταν, είναι και θα είναι μοναδική περίπτωση ηθοποιού. Όσα χρόνια κι αν έχουν περάσει από τότε που εμφανίστηκε στον κινηματογράφο και τον θέατρο, ποτέ δεν βρέθηκε ένας να τον πλησιάζει. Ο Βέγγος ήταν εξαιρετικό ταλέντο και λόγος έχει να κάνει με την… κίνηση! Αυτό το τρέξιμο, που δεν σταμάταγε ποτέ, ήταν η εξωτερική έκφραση της ασταμάτητης εσωτερικής αναταραχής. Ο Βέγγος, από την Κατοχή και μετά, έζησε όλες τις δοκιμασίες του ελληνικού έθνους. Προφανώς και δεν ήταν μόνος του σε όλο αυτό. Αυτός, όμως, ενσάρκωσε τον αρχετυπικό Έλληνα της νέας Ελλάδας.

Η θηριώδης ανάγκη για επιβίωση έγινε η ατέλειωτη πρόβα του Βέγγου. Εξορίες, κακουχίες, φτώχεια και δουλειά για ένα μεροκάματο. Αυτό ήταν το όριο, τα πάντα, για τον Έλληνα μετά την Κατοχή και το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η τέχνη ήταν διέξοδος πρώτα για το πνεύμα και μετά για το απελπισμένο σώμα. Ο Βέγγος, λοιπόν, συνδύασε τον μόχθο του ίδιου, του συμπατριώτη του, με την διαρκή εσωτερική αγωνία για το μέλλον. Τα βιώματα του παρελθόντος έγιναν ένα το αμείλικτο παρόν και τον κυνισμό της εξέλιξης. Ο Βέγγος έτρεχε για να προλάβει τις απαιτήσεις της εποχής του και για κρατήσει την ελπίδα μέσα του. Όλο αυτό πέρασε στις ερμηνείες του. Είτε τον βλέπεις σε φαρσοκωμωδίες είτε σε καθαρόαιμες κωμωδίες, είτε σε αντιπολεμικές ταινίες με κωμικά στοιχεία είτε σε έργα του Αγγελόπουλου και του Βούλγαρη, αυτό το αεικίνητο κινητό/ακίνητο σημείο της ζωής του Έλληνα εκφράζει. Το πρόσωπό του γίνεται ασύνορο πεδίο έκφρασης, το σώμα το μέσο για να κατακτηθεί κάθε μόριο εξωτερικού-εσωτερικού χώρου. Όταν σταμάτησε να τρέχει, για λόγους σωματικούς-ηλικίας και μόνο, ήξερε ότι είχε φτιάξει τον δρόμο που θα βλέπαμε και θα βρίσκαμε, περπατούσαμε, ξανά και ξανά, εμείς οι απόγονοι, οι Έλληνες του μέλλοντος.

Η σκόνη και ο Κούνδουρος

Ο Θανάσης Βέγγος γεννήθηκε στο Νέο Φάληρο, τον Μάιο του 1927. Γιός του Βασίλη και της Ευδοκίας. Η ακαδημαϊκή του μόρφωση έμεινε στις εγκύκλιες σπουδές. Η πολιτική, κοινωνική, πολιτισμική, δεν σταμάτησε ποτέ. Ο πατέρας του εργαζόταν στο εργοστάσιο της Ηλεκτρικής Εταιρείας στο Φάληρο. Μάλιστα, επί Κατοχής, αγωνίστηκε για να το σώσει από ανατίναξη που σχεδίαζαν οι Γερμανοί. Ήταν, όμως, αριστερός και αυτό έφερε απόλυση, φτώχεια και στίγμα στην οικογένεια, τότε, τα μαύρα, απάνθρωπα χρόνια. Ο Θανάσης λόγω οικογενειακού παρελθόντος και φρονημάτων βρέθηκε στη Μακρόνησο. Εκεί, θα γνωρίσει τη σκόνη που σκέπαζε, λόγω αέρα, τα πάντα και τον Νίκο Κούνδουρο. Το πρώτο θα γίνει ταυτοτικό, αναπόσπαστο συμπεριφορικό, στοιχείο της έκφρασης του, εντός και εκτός σκηνής, πίσω και μπροστά από τις κάμερες. Το δεύτερο, η γνωριμία με τον Κούνδουρο, θα τον κάνει τον ηθοποιό Βέγγο και θα καθορίσει και τον άνθρωπο Βέγγο…

Η πρώτη εμφάνιση στο πανί, στον κόσμο μέσα στον κόσμο, θα γίνει στην ταινία «Η μαγική πόλη» (1955), του Κούνδουρου. Άμεσα θα θέσει σε κίνηση σώμα και ψυχή, άμεσα θα γίνει το μοναδικό φαινόμενο «Θανάσης Βέγγος». Η συνεργασία με τον Κούνδουρο συνεχίζεται και στον εμβληματικό «Δράκο» (1956). Ο Ντίνος Ηλιόπουλος πρωταγωνιστεί, αλλά ο Βέγγος μπορεί να λέει ότι αρχίζει να γίνεται ηθοποιός. Αυτές οι εμφανίσεις δεν σημαίνει ότι του δίνουν λύση στο βιοποριστικό του πρόβλημα. Δούλευει διαρκώς. Κάνει μικρούς ρόλους, εργάζεται ως φροντιστής, μαθαίνει (και) τις δουλειές πίσω από τις κάμερες και τη σκηνή. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 θα πάρει την άδεια ασκήσεως επαγγέλματος.

Ο Βέγγος θα γίνει πρωταγωνιστής στις ταινίες «Ζήτω η τρέλα» ή «Τρελός εν όψει» και «Βασιλιάς της γκάφας» ή «Δαιμόνιος ντετέκτιβ» Τότε θα ακουστεί-γεννηθεί και φράση-ταυτότητα του «Τρέχει σαν τον Βέγγο». Βρισκόμαστε στα 60’s, σε μια παραγωγική και σημαντική φάση της καριέρας του. Τα καλύτερα (και δύσκολα) έρχονται!

Σταθερός σαν ήλιος

Ο Βέγγος ήθελε να ελέγχει απόλυτα τις δουλειές του, στην ουσία τον αεικίνητο εαυτό του. Γι’ αυτό και τον Ιανουάριο του 1967 περνά στον χώρο της σκηνοθεσίας με την ταινία «Βοήθεια! Ο Βέγγος φανερός πράκτωρ 000». Δεν αρκεί, όμως, αυτό. Γίνεται και παραγωγός ιδρύοντας την εταιρεία «ΘΒ ταινίες γέλιου». Ο Βέγγος, ωστόσο, δεν ήταν φτιαγμένος για επιχειρηματίας. Η αδυναμία του να ελέγξει τα οικονομικά του ανοίγματα και η γενναιοδωρία του δίχως ανταπόδοση, τον έφεραν στην χρεοκοπία.
Ευτυχώς γι’ αυτό τον έσωζε το ταλέντο του, η αγάπη του για την τέχνη του και οι άνθρωποι που τον εκτιμούσαν γι’ αυτό που ήταν. Ένας τέτοιος άνθρωπος ήταν ο Ντίνος Κατσουρίδης. Μαζί του o Βέγγος έκανε σημαντικά πράγματα στα 70’s με αποκορύφωμα την αντιπολεμική κωμωδία «Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση;» (1971). Η ταινία θριάμβευσε και ο Βέγγος τιμήθηκε με το Α’ Βραβείο Ερμηνείας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Υπήρξαν, βέβαια, κι άλλες συνεργασίες, όπως με τους Πάνο Γλυκοφρύδη, Ερρίκο Θαλασσινό, Θόδωρο Μαραγκό.

Η δεκαετία του ’80 είναι αυτή που θα δούμε τα τελευταία εξωτερικά ξεσπάσματα του «τρεχαλατζή» Βέγγου και τη στροφή του σε πιο εσωτερικούς ρυθμούς. Κάτι σκόρπιες ταινίες της παλιάς εποχής, βιντεοταινίες, τηλεοπτική σατιρική σειρά και ο κινηματογράφος των Παντελή Βούλγαρη, Θόδωρου Αγγελόπουλου. Ο Βέγγος μένει ακίνητος! Και όμως ταράζει τον κόσμο όλων όσων των βλέπουν, όλα κινούνται ήσυχα και αθέατα και αυτός σταθερός σαν ήλιος.
Ο Θανάσης Βέγγος έπαιξε σε πάνω από 120 ταινίες! Και ενώ είχε την αγάπη του κόσμου και την αναγνώριση των συναδέλφων του, ήταν η παρουσία του στην Επίδαυρο, το 1995, στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, που του έπλεξε τον άφθαρτο κότινο της αδιάκοπης προσπάθειας και της μελλοντικής αναφοράς. Ο Βέγγος έτρεχε για μας, για να πάρει τη σκόνη του κόσμου μακριά από εμάς και για να φυλάξει τις αδύναμες σκιές μας. Ευχαριστούμε, πάντα, Θανάση. [Ο Θανάσης Βέγγος απεβίωσε στις 3 Μαΐου 2011]

*Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από το βιβλίο Γιάννης Σολδάτος, Ενας άνθρωπος παντός καιρού, [Εκδόσεις Αιγόκερως]

Cover Photo: Χρήστος Ζωίδης

Διαβάστε τα προηγούμενα κείμενα για τους 12 Έλληνες του 20ου αιώνα

• Κώστας Καρυωτάκης: Έγραψε κάτω από τις σκιές
• Οδυσσέας Ελύτης: Το διαχρονικό μας δέος (vids)
• Μάνος Χατζιδάκις: Για πάντα! (vids)
• Κατερίνα Γώγου: Ποιήτρια της ζωής της
• Νίκος Καββαδίας: Το ναυτικό φυλλάδιο μένει ανοιχτό (vids)
• Γιάννης Ρίτσος: Το διάφανο ερυθρό που όλα τα βλέπει (vids)
• Άκης Πάνου: Γεια σου ρε μάγκα! (vids)
• Μανόλης Αναγνωστάκης: Παραδέχτηκε την αλήθεια (vid)
• Κ. Π. Καβάφης: Κρατά το χέρι της Ιστορίας και της ηλικίας μας (vid)