Κώστας Καρυωτάκης: Έγραψε κάτω από τις σκιές

• Έγραφε με πόνο ψυχής
• Διατήρηση και υπενθύμιση της αξιοπρέπειας
• Η πράξη ήττας που θα θυμίζει πάντα τη νίκη

Πριν αυτοεξοριστεί μια για πάντα από τη ζωή, είχε εξοριστεί από την κοινωνία και τους ανθρώπους. Αγάπησε, όμως, και την κοινωνία και τους ανθρώπους. Δεν κοιτούσε αφ’ υψηλού, δεν είχε ελιτίστικη συμπεριφορά, δεν αποστρεφόταν καθετί ανθρώπινο και ταπεινό. Την ουσία της ζωής την έψαχνε εκεί που χτυπούσε η καρδιά της πόλης και των ανθρώπων της: στα σκοτεινά σοκάκια, στις αφώτιστες γωνιές, στις πληγωμένες καρδιές. Κι αν ήρθε σε επαφή με τον πόνο, τη θλίψη και το πένθος, όλα τα κράτησε μέσα του και άφησε το πνεύμα του ανείπωτου και το μπωντλερικό Spleen να καθορίσει τη στάση και τη δράση του. Ρομαντικός και γι’ αυτό προορισμένος να χαθεί σ’ έναν βίο καταραμένο και σίγουρα επιβεβλημένο. Η ποίηση ήταν ο τρόπος του να σώσει τις χαμένες ώρες, στιγμές, ζωές και το ποιητικό του ύφος μια γλώσσα που έμελλε να γίνει διαχρονική και αναντικατάστατο κτήμα κάθε Έλληνα. Ο Κώστας Καρυωτάκης έφτιαξε ελεγείες και σάτιρες, ένιωσε τον πόνο των πραγμάτων και των ανθρώπων και δεν πένθησε ποτέ. Έγραψε κάτω από τις σκιές και με μια λάμψη-αυτοθυσία φώτισε για πάντα τους χαμένους μας ορίζοντες.

Έγραφε με πόνο ψυχής

Ο Κώστας Καρυωτάκης έγραφε με πόνο ψυχής, γι’ αυτό και «συνομιλεί» μαζί μας μέχρι σήμερα. Η προσωπική αποτίμηση και το θεωρητικό σχήμα βρίσκουν την απόδειξη και την αξία τους στους στίχους του ποιητή. Το ύφος, η στόχευση και οι εικόνες που συνθέτουν οι λέξεις μαζί με το μέτρο και τον ρυθμό, καταλήγουν στο συμπέρασμά μας. Κάθε ποίημα, είτε σατιρικό είτε ελεγειακό, είτε βαθιά υπαρξιακό, εκκινεί απ’ αυτόν τον πόνο. Αυτόν εισέπραξε και αυτόν επέστρεψε ο Καρυωτάκης.
Και πώς εντοπίζουμε το διαρκές τραύμα στην ποίησή του; Είναι η αίσθηση της απώλειας που σκιαγραφείται και περιδιαβαίνει τον στοχαστικό, πάντα υπό διαμόρφωση, κόσμο του. Διακριτικά, ταπεινά και σίγουρα επισημαίνει με κάθε τρόπο αυτά που χάθηκαν και χάνονται. Είναι η γιορτή, η χαρά, οι ποιητές, η αγάπη, ο συνάνθρωπος… Ο Καρυωτάκης, ωστόσο, δεν μεμψιμοιρεί και δεν μηδενίζει. Το έργο του αποπνέει αξιοπρέπεια, σθένος και την κρυφή ελπίδα της συνέχειας. Η ευαισθησία του δυναμώνει το ποιητικό μήνυμα και η αντιπαράθεση του βλέμματος με τον ζόφο της εποχής του, κάνει τα ποιήματά του αντικειμενικά, κρυστάλλινα και απόλυτα ανθεκτικά. Η νοσταλγία ενώνεται με την ατελέσφορη προσπάθεια, την ανθρώπινη αδυναμία και τη μανία και φτιάχνει την επώδυνη, μα αναγκαία, φυγή, αυτήν που έχουμε ανάγκη, αυτήν που δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Όλα αυτά υπάρχουν και συνυπάρχουν στην ποίησή του γιατί ο ίδιος δεν έπαψε να πονά και να αντέχει. Και ξέρετε κάτι; Κι αν «έφυγε» από το δικό του χέρι, ο Καρυωτάκης άντεξε και μας άφησε τον πόνο για γιατρειά.

Διατήρηση και υπενθύμιση της αξιοπρέπειας

Ο Κώστας Καρυωτάκης πιάνει το χέρι του Καβάφη και προχωρά μες τα δικά του, και δικά μας, ξαφνικά περάσματα. Οι συμβουλές του μεγάλου Αλεξανδρινού βρήκαν τον αεικίνητο ποιητή και αυτός τις πρόσφερε ξανά στην κοινωνία και στους χρόνους που ακολούθησαν. Αυτό το Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,/τούτο προσπάθησε τουλάχιστον/όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις/μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,/μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες έγινε βάση της «καρυωτακικής» ποιητικής και συμπεριφοράς. Η αντίδραση-αντίσταση απέναντι στη συνάφεια του κόσμου έφτιαξε τη δίοδο έξοδο-είσοδο του Καρυωτάκη, αυτήν που δεν θέλησε να δει κανείς στην εποχή του.
Ο Καρυωτάκης στα ποιήματά του διαλύει καθετί επιφανειακό χωρίς όμως να το αρνείται. Με τα λόγια του, και τη στάση του, γεμίζει το κούφιο σώμα της κοινωνίας και της ύπαρξης και μετά επανασυγκολλεί την εξωτερική όψη χαρίζοντας της την εσωτερική λάμψη που της έλειπε. Η διαδικασία είναι δύσκολη, μα αναγκαία για τον ποιητή. Οι διαρκείς αναταραχές στην πολιτική, οικονομική, κοινωνική, ζωή του τόπου τονίζουν το αίσθημα της ματαιότητας και της αδικίας. Γι’ αυτό και ο Καρυωτάκης επιλέγει τη σάτιρα και την ειρωνεία, την άρνηση του πένθους, τη δύναμη του τραγικού για να τονίσει τη δύναμη και την απόλυτη αδυναμία του ίδιου και των συνανθρώπων του. Τη διατήρηση και υπενθύμιση της αξιοπρέπειας επιδιώκει με το έργο και τη συμπεριφορά του, όπως και ο Καβάφης που στη δεύτερη στροφή του ποιήματος Όσο μπορείς αναφέρει Μην την εξευτελίζεις πηαίοντας την/γυρίζοντας συχνά κι εκθέτοντάς την/στων σχέσεων και των συναναστροφών/την καθημερινή ανοησία/ως που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

Η πράξη ήττας που θα θυμίζει πάντα τη νίκη

Ο Κώστας Καρυωτάκης αναγνωρίστηκε και έγινε σημείο αναφοράς της νεοελληνικής ποίησης μετά θάνατον. Συνήθως έτσι γίνεται. Τη συνήθεια αυτή, όμως, ήθελε να υποτάξει ο ίδιος. Η αυτοχειρία ήταν πράξη ήττας που θύμιζε, και θυμίζει, ωστόσο την ασταμάτητη προσπάθεια για νίκη. Με το παράδειγμα του αναζητούσε την υπαρξιακή, κοινωνική ολοκλήρωση. Το χάσμα ανάμεσα στους ανθρώπους, ταξικό, πολιτικό, πολιτισμικό, ενίσχυε τη βαρβαρότητα της εποχής. Το αίσθημα της αποξένωσης και της αδικίας ερχόταν από παλιά, ήταν διαχρονικό και ο Καρυωτάκης ένιωθε την ένταση και τη διαρκή μετατόπιση της κορυφής του. Ο ποιητικός του λόγος έγινε η διάρρηξη μέσα στη διάρρηξη του κοινωνικού, χρονικού, είναι. Στην ουσία προσπάθησε να αποκαταστήσει τα πράγματα, να ορίσει ξανά τον χώρο και τον χρόνο και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτά. Η αυτοκτονία ήταν η ύστατη προσπάθεια γεφύρωσης του ανήκειν και του μη ανήκειν.
Αν ο Καρυωτάκης έγινε παράδειγμα και υπόδειγμα για τους μεταγενέστερους ποιητές, αυτό οφείλεται στην ανάδειξη-απογύμνωση του καθημερινού και στην αποκάλυψη του αναπάντεχου που κρύβει μέσα του. Εκεί που ο ποιητής δείχνει ότι θα «ντύσει» το δεδομένο, ξαφνικά το εκθέτει στην κρυμμένη, βαθιά αλήθεια δηλαδή, πλευρά του. Μετά έρχεται το ύφος το γλυκόπικρο, το μέτρο, ο ρυθμός και η μουσικότητα.
Η «καρυωτακική» φωνή έρχεται από το καταφύγιο που φθονεί, από την ίδια την ποίηση! Εκεί ζει διαρκώς αθέατο και εκεί υπάρχει η καλύτερη θέα των πραγμάτων, των ανθρώπων, του κόσμου. Γι’ αυτό και όσοι προσπαθούν να «κλέψουν» απ’ αυτόν, το κάνουν πασχίζοντας να εντοπίσουν αμέσως το αθέατο, το κρυμμένο που πάντα μας κοιτά και μας περιμένει.
Ο Κώστας Καρυωτάκης είπε, και έγραψε, την αλήθεια. Όχι τη δική του, αλλά την αλήθεια, αυτή τη δύσκολη, δυσβάσταχτη και σχεδόν άπιαστη έννοια. Ο Κώστας Καρυωτάκης υπήρξε ο πρώτος κριτής του εαυτού μας και γι’ αυτό ανήκει στους μεγάλους Έλληνες του 20ου αιώνα.

Cover Photo: Χρήστος Ζωίδης