Έλληνας ιερέας υπέρ της αποτέφρωσης: Τι λέει για την ταφή και την Ανάσταση των νεκρών
- Η ποιμαντική ευθύνη πάνω από τα σχήματα
- Ανάσταση ως αναδημιουργία, όχι ως «συγκόλληση»
- Ο πόνος των ζωντανών και οι εικόνες που μένουν
Μια διαφορετική και αιχμηρή θεολογική προσέγγιση στο ζήτημα της αποτέφρωσης καταθέτει ο ιερέας Χαράλαμπος Κοπανάκης, χαρακτηρίζοντας «θεολογικά νηπιακή» την άποψη ότι το ανθρώπινο σώμα πρέπει υποχρεωτικά να ενταφιαστεί για να αναστηθεί.
Η τοποθέτησή του βασίζεται σε προσωπική εμπειρία από τη διακονία του σε ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας, πριν από περίπου 15 χρόνια, όταν κλήθηκε να τελέσει κηδεία ορθόδοξου χριστιανού που είχε επιλέξει την αποτέφρωση.
Όπως εξηγεί, ζητώντας τότε τη γνώμη του αρμόδιου επισκόπου, έλαβε μια απάντηση που τον σημάδεψε. Η κηδεία τελέστηκε κανονικά, χωρίς αμηχανία ή απορριπτική στάση, με απόλυτο σεβασμό στην επιθυμία της οικογένειας. Ο ρόλος του ιερέα, του επισημάνθηκε, είναι να τελέσει την προσευχή επί του νεκρού σώματος. Η διαχείριση που θα ακολουθήσει δεν αποτελεί υπόθεση της Εκκλησίας.
Η ποιμαντική ευθύνη πάνω από τα σχήματα
Ο πατέρας Χαράλαμπος αντιπαραβάλλει αυτή τη στάση με όσα συμβαίνουν συχνά στην Ελλάδα, όπου το θέμα της αποτέφρωσης συνοδεύεται από έντονες αντιδράσεις, αφορισμούς και σκληρές κρίσεις, ιδιαίτερα όταν αφορά γνωστά πρόσωπα. Όπως σημειώνει, στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει κληρικός που διαβάζει προσευχή εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, ακόμη κι αν δεν τελείται ολόκληρη η νεκρώσιμη ακολουθία.
Κατά τον ίδιο, το πρόβλημα δεν είναι λειτουργικό αλλά βαθιά ποιμαντικό. Η Εκκλησία, λέει, δεν διστάζει να παρευρίσκεται και να ευλογεί ανθρώπινες δραστηριότητες κάθε είδους, ακόμη και εκείνες με αμφίβολο ηθικό πρόσημο. Γιατί λοιπόν να αρνείται την προσευχή στον θάνατο, τη στιγμή της απόλυτης ανθρώπινης ευαλωτότητας.
Ανάσταση ως αναδημιουργία, όχι ως «συγκόλληση»
Το βασικό θεολογικό επιχείρημα κατά της αποτέφρωσης αφορά την Ανάσταση των νεκρών. Ο πατέρας Χαράλαμπος το αμφισβητεί ευθέως. Όπως τονίζει, η χριστιανική πίστη μιλά για αναδημιουργία του ανθρώπου και όχι για επανασυγκόλληση υλικών καταλοίπων.
Αν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο εκ του μηδενός, διερωτάται, γιατί να αδυνατεί να αναδημιουργήσει ένα σώμα επειδή δεν υπάρχουν οστά αλλά τέφρα. Άλλωστε, προσθέτει, ακόμη και η σύγχρονη ταφή δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα και όχι θαμμένος στο χώμα.
Ο πόνος των ζωντανών και οι εικόνες που μένουν
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει και στη βιωματική πλευρά του θανάτου. Περιγράφει κηδείες όπου το χώμα πέφτει πάνω στο φέρετρο μπροστά στους γονείς, εικόνες που για πολλούς αποδεικνύονται βαθιά τραυματικές. Υπενθυμίζει επίσης τις εκταφές και τις δύσκολες εμπειρίες από σώματα που δεν έχουν αποσυντεθεί, σημειώνοντας ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να αγνοεί την ψυχική κατάσταση των πενθούντων.
Όπως καταλήγει, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του ίδιου σώματος. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι η μέθοδος, αλλά η στάση. Η ποιμαντική ευθύνη, ο ανθρωπισμός και ο σεβασμός στον άνθρωπο είναι, κατά τον ίδιο, τα μόνα κριτήρια που αξίζει να μείνουν στο επίκεντρο.
Ολόκληρη η ανάρτηση του ιερέα
Μοιράζομαι για ακόμη μία φορά μια προσωπική εμπειρία από ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας, πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, όταν βρέθηκα εκεί και διακόνησα για έναν μήνα.
Η εμπειρία αυτή συνδέεται άμεσα με το ζήτημα που επανέρχεται έντονα στη δημόσια συζήτηση στη χώρα μας τις τελευταίες ημέρες. Την ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ως τρόπο διαχείρισης του νεκρού σώματος.
Κατά τη διάρκεια λοιπον της εκεί παραμονής μου, μου ζητήθηκε να τελέσω την κηδεία ενός ορθόδοξου χριστιανού, του οποίου το σώμα, μετά την ακολουθία, θα οδηγούνταν για αποτέφρωση.
Μη γνωρίζοντας πώς διαχειρίζεται το συγκεκριμένο θέμα η τοπική Εκκλησία και έχοντας στο νου μου τα ελληνικά δεδομένα, θεώρησα σωστό να επικοινωνήσω με τον αρμόδιο επίσκοπο της περιοχής και να ζητήσω τη γνώμη του.
Η απάντησή του ήταν απολύτως φυσική, χωρίς καμία αμηχανία ή απορριπτικότητα. Μου είπε ξεκάθαρα ότι θα τελέσω κανονικά την κηδεία, εφόσον οι άνθρωποι ζητούν εκκλησιαστική κηδεία. Όταν τον ρώτησα αν πρόκειται για τρισάγιο ή για πλήρη ακολουθία, μου απάντησε σχεδόν αυτονόητα: "Τι κάνεις για τους ανθρώπους της ενορίας σου όταν πεθαίνουν; Κηδεία. Γιατί εδώ να κάνεις τρισάγιο;".
Πρόλαβα να πω "ξέρετε, στην Ελλάδα…", αλλά με διέκοψε ευγενικά και κατηγορηματικά. "Δεν με αφορά τι κάνετε στην Ελλάδα. Πότε και πώς θα καταλάβετε ότι αυτά τα θέματα χρειάζονται ποιμαντική διαχείριση και ευαισθησία;". Και συνέχισε, "Οι άνθρωποι μας ζητούν να πάμε να διαβάσουμε μια προσευχή.
Πηγαίνουμε σε κρεοπωλεία, ανθοπωλεία, κέντρα διασκέδασης, γήπεδα, σε κάθε είδους επιχειρήσεις, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι το περιεχόμενό τους δεν είναι το πιο "ηθικό". Εκεί γιατί δεν αρνούμαστε; Εσύ θα διαβάσεις την προσευχή επί του νεκρού σώματος. Από εκεί και πέρα, το πώς θα το διαχειριστεί η οικογένεια και ποια ήταν η επιθυμία του ανθρώπου εν ζωή, δεν είναι δική μας υπόθεση».
Καταθέτω αυτή την εμπειρία, γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα συχνά λειτουργούμε ως "υπερορθόδοξοι", ως θεματοφύλακες μιας απόλυτης αλήθειας, σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εκφράζονται δημόσια αφοριστικές και απάνθρωπες κρίσεις.
Κάθε φορά που δημοσιεύεται μια είδηση για κάποιον επώνυμο που είχε επιλέξει την αποτέφρωση, διαβάζει κανείς σχόλια του τύπου, "έχασε την ψυχή του", "πήγε αδιάβαστος", "την έδωσε στον διάβολο". Κι όμως, αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει κληρικός, και εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, διαβάζεται προσευχή, έστω κι αν δεν τελείται ολόκληρη η νεκρώσιμη ακολουθία.
Το βασικό θεολογικό επιχείρημα που προβάλλεται ενάντια στην αποτέφρωση αφορά την εσχατολογία. Τη Δευτέρα Παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών. Υποστηρίζεται ότι το σώμα πρέπει να είναι ενταφιασμένο για να "αναστηθεί". Πρόκειται, όμως, για μια θεολογικά νηπιακή προσέγγιση.
Όταν μιλάμε για κοινή ανάσταση, μιλάμε για αναδημιουργία, όχι για απλή επανασυγκόλληση υλικών καταλοίπων. Ο Θεός, σύμφωνα με την πίστη μας, δημιούργησε τον κόσμο εκ του μηδενός, θα δυσκολευτεί, άραγε, να αναδημιουργήσει ένα σώμα επειδή δεν μπορεί να "εντοπίσει" τα λείψανα του ή μήπως η τέφρα είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί από το Θεό σε σχέση με τα οστά;
Άλλωστε, ακόμη και η ταφή, όπως την εφαρμόζουμε σήμερα, δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα και όχι θαμμένος κάτω από χώματα.
Έχω βρεθεί σε κηδείες και μάλιστα νεαρών ανθρώπων, όπου πριν καλά-καλά τελειώσει το τρισάγιο, αρχίζει να πέφτει χώμα πάνω στο φέρετρο, με τους γονείς να στέκονται από πάνω. Για πολλούς αυτό είναι βαθιά τραυματικό.
Σήμερα δεν μπορούμε να αγνοούμε την ψυχική κατάσταση των πενθούντων, ούτε τη δύναμη των εικόνων που χαράσσονται στον ψυχισμό τους. Και δεν χρειάζεται καν να αναφερθώ στις εκταφές και στις τραυματικές εμπειρίες από σώματα που δεν έχουν αποσυντεθεί επαρκώς.
Χρειάζεται λοιπόν, περισσότερος ανθρωπισμός και λιγότερα ψευδοδιλήμματα.
Ναι, τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα έχουν αποφανθεί ότι δεν τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης. Μπορώ να κατανοήσω ότι πρόκειται για μια προσπάθεια αναχαίτισης ή επιβράδυνσης μιας αυξανόμενης κοινωνικής τάσης. Όμως, χωρίς να διεκδικώ προφητικό χάρισμα, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι σε δέκα χρόνια το ζήτημα δεν θα συζητείται καν, και η Εκκλησία, σιωπηλά, θα τελεί κανονικά τις κηδείες όσων το ζητούν.
Εξάλλου, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, μιλάμε για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του σώματος. Στη μεν ταφή μέσω της σήψης στη γη, στην δε αποτέφρωση μέσω της πυράς. Και στις δύο περιπτώσεις, το ανθρώπινο σώμα διαλύεται. Το ζητούμενο δεν είναι η μέθοδος, αλλά η ποιμαντική στάση και ο σεβασμός στον άνθρωπο.
