Η μέρα που ο Σάχης του Ιράν διοργάνωσε το πιο ακριβό πάρτι του 20ού αιώνα στη μέση της ερήμου: 50.000 νεκρά πουλιά και το βάζο με χώμα που πήρε μαζί στην εξορία

• Η φιλοδοξία ενός νεαρού μονάρχη
• Η «γιορτή» που έγινε πολιτικό σημείο καμπής
• Ο φόβος στους δρόμους και η άνοδος του Χομεϊνί
• H «Μαύρη Παρασκευή» και το τέλος της μοναρχίας
• Η επανάσταση που άλλαξε την παγκόσμια ισορροπία

Το 1935, ο Ρεζά Σαχ αποφάσισε ότι η «Περσία» δεν ανήκε πια στα παραμύθια και στα παζάρια του παρελθόντος. Ήθελε σιδηροδρόμους, εργοστάσια και μια χώρα που να μοιάζει περισσότερο με Ευρώπη παρά με Ανατολή. Έστειλε επιστολή σε όλες τις ξένες πρεσβείες και ανακοίνωσε ότι από εδώ και πέρα το κράτος θα ονομάζεται Ιράν. Μια συμβολική κίνηση, που όμως έκρυβε ένα βαθύτερο σχέδιο: τη βίαιη, επιταχυνόμενη μετάβαση από μια παραδοσιακή κοινωνία σε ένα σύγχρονο κράτος.

Ο ίδιος ανέβηκε στην εξουσία το 1925 και ξεκίνησε ένα πρόγραμμα εκσυγχρονισμού με διατάγματα και απαγορεύσεις. Έφτιαξε δρόμους και σχολεία, επέβαλε δυτικά ρούχα και απαγόρευσε το πέπλο σε δημόσιους χώρους. Όμως το Ιράν που παρέδωσε στον γιο του δεν ήταν ενιαίο· ήταν βαθιά διχασμένο ανάμεσα στη θρησκεία και το κράτος, στην παράδοση και την πρόοδο, στην Ανατολή και τη Δύση.

Η φιλοδοξία ενός νεαρού μονάρχη

Ο Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί ανέβηκε στον θρόνο το 1941, μόλις 21 ετών, μετά την αναγκαστική παραίτηση του πατέρα του στη διάρκεια της αγγλοσοβιετικής εισβολής. Είχε σπουδάσει στην Ελβετία, ήταν κοσμοπολίτης και έτρεφε μια εμμονή που κληρονόμησε: να μετατρέψει το Ιράν σε «πέμπτη παγκόσμια δύναμη». Είχε το πετρέλαιο, είχε χρήματα και είχε τη στήριξη της Δύσης. Αυτό που δεν είχε, ήταν επαφή με την κοινωνία που κυβερνούσε.

Η περίφημη «Λευκή Επανάσταση» του τη δεκαετία του ’60 υποτίθεται ότι θα έφερνε εκσυγχρονισμό και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Στην πράξη, όμως, αφαίρεσε γη από τους κληρικούς, αποδυνάμωσε τους παραδοσιακούς εμπόρους του παζαριού και επέβαλε αλλαγές με τη βοήθεια της SAVAK, της διαβόητης μυστικής αστυνομίας. Ο φόβος άρχισε να γίνεται καθημερινότητα και το χάσμα ανάμεσα στο παλάτι και τον λαό μεγάλωνε αθόρυβα.

Η «γιορτή» που έγινε πολιτικό σημείο καμπής

Τον Οκτώβριο του 1971, ο Σαχ θέλησε να αποδείξει στον κόσμο ότι το Ιράν είχε μπει οριστικά στη σύγχρονη εποχή. Επέλεξε να γιορτάσει τα 2.500 χρόνια της περσικής μοναρχίας με μια υπερπαραγωγή στην έρημο της Περσέπολης. Έστησε μια ολόκληρη πόλη από πολυτελείς μεταξωτές σκηνές, κάλεσε βασιλιάδες, προέδρους και ηγέτες απ’ όλο τον κόσμο και μετέτρεψε τον αρχαιολογικό χώρο σε σκηνικό χλιδής.

Το catering ήρθε από το Maxim’s του Παρισιού, σερβιρίστηκαν δεκάδες τόνοι φαγητού, χαβιάρι από την Κασπία και σαμπάνια του 1959. Για την ατμόσφαιρα μεταφέρθηκαν 50.000 ωδικά πτηνά, τα οποία πέθαναν μέσα σε λίγες ημέρες από τη ζέστη της ερήμου. Την ώρα που οι υψηλοί προσκεκλημένοι έπιναν και γιόρταζαν ανάμεσα στα ερείπια της αρχαίας Περσίας, χωριά λίγα χιλιόμετρα μακριά δεν είχαν καν πόσιμο νερό. Εκείνη η γιορτή δεν ήταν απλώς επίδειξη δύναμης. Ήταν η στιγμή που ο Σαχ έδειξε πόσο μακριά βρισκόταν από την πραγματικότητα της χώρας του.

Ο φόβος στους δρόμους και η άνοδος του Χομεϊνί

Το καθεστώς δεν κατέρρευσε απότομα. Διαβρώθηκε αργά, από την καταστολή και την αποξένωση. Οι διαδηλώσεις πολλαπλασιάζονταν και ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, εξόριστος τότε στη Γαλλία, κατάφερε να μιλήσει σε εκατομμύρια Ιρανούς με έναν απλό τρόπο: κασέτες που περνούσαν από χέρι σε χέρι. Το μήνυμά του ήταν σαφές και φορτισμένο: ο Σαχ είχε απομακρυνθεί από τον λαό και είχε παραδώσει τη χώρα στη Δύση.

Το σημείο καμπής ήρθε τον Αύγουστο του 1978 με τη φωτιά στο Cinema Rex στην Αμπαντάν, όπου περίπου 400 άνθρωποι κάηκαν ζωντανοί μέσα σε αίθουσα κινηματογράφου. Η αντιπολίτευση κατηγόρησε τη SAVAK, το καθεστώς τους θρησκευτικούς εξτρεμιστές. Ποιος έφταιγε δεν είχε πια σημασία. Στην κοινωνία είχε ήδη παγιωθεί η πεποίθηση ότι το καθεστώς ήταν εχθρικό προς τον ίδιο τον λαό.

H «Μαύρη Παρασκευή» και το τέλος της μοναρχίας

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1978, γνωστή ως «Μαύρη Παρασκευή», χιλιάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Ζαλέχ της Τεχεράνης. Ο στρατός άνοιξε πυρ. Ο αριθμός των νεκρών δεν ανακοινώθηκε ποτέ επίσημα, αλλά η εικόνα της αιματοχυσίας σφράγισε την τελική ρήξη ανάμεσα στον Σαχ και τον λαό του.

Ο μονάρχης, ήδη άρρωστος με καρκίνο, έβλεπε την εξουσία να διαλύεται. Οι στρατηγοί άρχισαν να τον εγκαταλείπουν, οι Αμερικανοί δίσταζαν αν έπρεπε να τον στηρίξουν ή να τον αφήσουν να πέσει. Στις 16 Ιανουαρίου 1979, επιβιβάστηκε στο αεροπλάνο της εξορίας κρατώντας μαζί του ένα μικρό δοχείο με χώμα από το Ιράν. Δεν επέστρεψε ποτέ. Πέθανε έναν χρόνο αργότερα, το 1980.

Η επανάσταση που άλλαξε την παγκόσμια ισορροπία

Με την επιστροφή του Χομεϊνί στην Τεχεράνη την 1η Φεβρουαρίου 1979, δεν κατέρρευσε μόνο μια δυναστεία. Κατέρρευσε και το μοντέλο με το οποίο η Δύση κατανοούσε τη Μέση Ανατολή. Μια θρησκευτική επανάσταση ανέτρεψε μια μοναρχία που είχε τη στήριξη της CIA και των μεγάλων πετρελαϊκών συμφερόντων.

Η πτώση του Σαχ προκάλεσε διεθνή πετρελαϊκή κρίση, αναδιάταξε τις ισορροπίες στον Περσικό Κόλπο και άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο του πολιτικού Ισλάμ. Από εκείνη τη στιγμή, το Ιράν και η Σαουδική Αραβία μπήκαν σε μια γεωπολιτική αντιπαλότητα που συνεχίζει να καθορίζει την περιοχή μέχρι σήμερα.

Στην πραγματικότητα, όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή το 2026 δεν είναι παρά η μακρά σκιά εκείνης της εποχής. Ο Σαχ πίστεψε ότι μπορούσε να αγοράσει το μέλλον με πετροδολάρια, σαμπάνια και διαμάντια. Όμως η ιστορία δεν γράφεται στα παλάτια ούτε στις δεξιώσεις της ελίτ. Γράφεται στους δρόμους, εκεί όπου οι κοινωνίες αποφασίζουν πότε ένα καθεστώς έχει πάψει να καταλαβαίνει τη γλώσσα του ίδιου του λαού του.

ΤΙ ΔΙΑΒΑΖΕΤΑΙ

• «Κράτος μέσα στο κράτος του Ιράν»: Ποιοι είναι οι Φρουροί της Επανάστασης που απείλησε ο Τραμπ
• Γιατί δεν μίλησε τελικά η Μαρία Καρυστιανού στην συγκέντρωση για τα Τέμπη στο Σύνταγμα;
• Η μέρα που ο Σάχης του Ιράν διοργάνωσε το πιο ακριβό πάρτι του 20ού αιώνα στη μέση της ερήμου: 50.000 νεκρά πουλιά και το βάζο με χώμα που πήρε μαζί στην εξορία