Κράτος δικαίου στην ΕΕ: Γιατί οι ευρωβουλευτές κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου

Το κράτος δικαίου μπορεί να ακούγεται ως ένας όρος που αφορά κυρίως τους θεσμούς, στην πραγματικότητα όμως αγγίζει την καθημερινότητα κάθε Ευρωπαίου πολίτη: από το αν η Δικαιοσύνη λειτουργεί ανεξάρτητα μέχρι το αν ένας δημοσιογράφος μπορεί να ασκεί ελεύθερα το επάγγελμά του και αν οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν στη δημόσια ζωή χωρίς πιέσεις.

Αυτό ακριβώς το πεδίο εξετάζει η Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (LIBE), η οποία στις 14 Απριλίου ενέκρινε την έκθεσή της σχετικά με την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου του 2025. Το κείμενο εγκρίθηκε με 50 ψήφους υπέρ, 17 κατά και δύο αποχές και αναμένεται να τεθεί προς ψήφιση στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη σύνοδο της 27ης-30ής Απριλίου στο Στρασβούργο.

Στο επίκεντρο βρίσκεται μία βασική διαπίστωση: αρκετές από τις συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επανέρχονται από χρονιά σε χρονιά, γεγονός που, σύμφωνα με τους ευρωβουλευτές, δείχνει ότι η εφαρμογή τους παραμένει ανεπαρκής.

Η έκθεση της Επιτροπής για το 2025 εξετάζει τέσσερις βασικούς τομείς: τα εθνικά συστήματα Δικαιοσύνης, την καταπολέμηση της διαφθοράς, την πολυφωνία και την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, καθώς και τους θεσμικούς ελέγχους και τις ισορροπίες.

Δικαιοσύνη, διαφθορά και ελευθερία του Τύπου στο μικροσκόπιο

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύει η έκθεση είναι η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Οι ευρωβουλευτές επισημαίνουν ότι η πρόσβαση σε ανεξάρτητα και αποτελεσματικά δικαστικά συστήματα εξακολουθεί να μην είναι ίδια σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Στο επίκεντρο βρίσκονται ζητήματα όπως οι πολιτικές παρεμβάσεις, ο τρόπος διορισμού των δικαστών και τα πειθαρχικά πλαίσια. Παράλληλα, ζητούν επαρκείς πόρους για τα δικαστήρια, ουσιαστική κοινοβουλευτική εποπτεία των δικαστικών μεταρρυθμίσεων και πλήρη συμμόρφωση με τις αποφάσεις του Δικαστηρίου της ΕΕ και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει και η διαφθορά. Οι ευρωβουλευτές ζητούν πιο αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων, ειδικά σε υποθέσεις που αφορούν υψηλόβαθμα πρόσωπα, ενώ εκφράζουν ανησυχία για φαινόμενα ατιμωρησίας. Παράλληλα, ζητούν την ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) και την προσχώρηση της ΕΕ στην GRECO, τον μηχανισμό του Συμβουλίου της Ευρώπης για την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης αποτελεί επίσης κομβικό σημείο. Δημοσιογράφοι και ανεξάρτητα μέσα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πιέσεις, παρενόχληση και παρακολούθηση, μεταξύ άλλων μέσω κατασκοπευτικού λογισμικού, ενώ η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας δημιουργεί ανησυχίες για την πολυφωνία.

Για τον λόγο αυτό, οι ευρωβουλευτές ζητούν την πλήρη εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πράξης για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης, αλλά και των ευρωπαϊκών κανόνων κατά των SLAPPs, δηλαδή των στρατηγικών αγωγών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να αποθαρρύνουν τη δημόσια συμμετοχή και την κριτική δημοσιογραφία.

Η έκθεση αναφέρεται, τέλος, στις πιέσεις που αντιμετωπίζουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τονίζοντας ότι τυχόν περιορισμοί στη δράση τους θα πρέπει να είναι συμβατοί με τα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Το 93% των συστάσεων επαναλαμβάνεται: Το ζητούμενο είναι η εφαρμογή

Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της έκθεσης αφορά την απόσταση ανάμεσα στις συστάσεις και στην πραγματική εφαρμογή τους.

Οι ευρωβουλευτές επισημαίνουν ότι το 93% των συστάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επαναλαμβάνεται από προηγούμενα έτη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην κοινοβουλευτική έκθεση, μόλις το 6% των συστάσεων του 2025 θεωρήθηκε ότι είχε εφαρμοστεί πλήρως, ενώ το 61% παρουσίαζε μικρή ή μηδενική πρόοδο από το 2022. Τα στοιχεία προέρχονται από ανάλυση της Liberties EU που επικαλείται η έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Το μήνυμα των ευρωβουλευτών είναι ότι δεν αρκεί να εντοπίζονται τα προβλήματα. Χρειάζεται να μπορεί να μετρηθεί αν και πώς αντιμετωπίζονται. Γι’ αυτό ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιο συγκεκριμένη μεθοδολογία, με σαφή κριτήρια, χρονοδιαγράμματα και μετρήσιμα ορόσημα, καθώς και συστηματικότερη παρακολούθηση των συστάσεων από χρόνο σε χρόνο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει περιγράψει την ετήσια έκθεση ως έναν μηχανισμό που βασίζεται στον διάλογο με τις εθνικές αρχές και σε πληροφορίες από ευρωπαϊκούς οργανισμούς, την κοινωνία των πολιτών, επαγγελματικούς φορείς και διεθνείς οργανισμούς. Η έκθεση του 2025 βασίστηκε, μεταξύ άλλων, σε περίπου 270 οριζόντιες και ειδικές για κάθε χώρα συνεισφορές.

Οι ευρωβουλευτές ζητούν παράλληλα να χρησιμοποιούνται πιο αποφασιστικά τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά εργαλεία όταν οι ελλείψεις επιμένουν, συμπεριλαμβανομένων των διαδικασιών επί παραβάσει και των μηχανισμών που συνδέουν το κράτος δικαίου με την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της ΕΕ.

Η συζήτηση αγγίζει επίσης ζητήματα θεμελιωδών δικαιωμάτων, διακρίσεων, κοινωνίας των πολιτών, ψηφιακών τεχνολογιών και περιεχομένου που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη.

Το επόμενο κρίσιμο βήμα, τη δεδομένη χρονική στιγμή, είναι η συζήτηση και η ψηφοφορία στην ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη σύνοδο του Στρασβούργου, από τις 27 έως τις 30 Απριλίου. Παράλληλα, αναμένεται η επόμενη ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου.

Το ζητούμενο, όπως προκύπτει από την έκθεση της LIBE, είναι οι ευρωπαϊκές συστάσεις να μην παραμένουν απλώς καταγεγραμμένες στις ετήσιες εκθέσεις, αλλά να μεταφράζονται σε συγκεκριμένες αλλαγές στην πράξη. Γιατί τελικά το κράτος δικαίου κρίνεται όχι μόνο από τους θεσμούς και τους κανόνες, αλλά από το αν αυτοί προστατεύουν καθημερινά τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των πολιτών.