STORIES

«Καζαμπλάνκα»: Για πάντα!

Ο παλιός καλός κινηματογράφος… Ε, αυτό ακριβώς είναι το νόημα. Ο παλιός, καλός, κινηματογράφος. Δηλαδή, ο διαχρονικός, ο ουσιαστικός οπτικοακουστικός λόγος. Και κάπου εδώ βρίσκουμε το βασικό χρώμα του: το ασπρόμαυρο. Τώρα θα μου πείτε, μα, δεν υπάρχουν και έγχρωμες ταινίες που θα θυμόμαστε πάντα; Φυσικά και υπάρχουν! Το ασπρόμαυρο, όμως, είναι η αρχή των πάντων στην 7η Τέχνη. Και δεν είναι μόνο για τεχνικούς λόγους. Σε αυτό βρίσκουν καταφύγιο και δύναμη όλα τα ανθρώπινα. Και, πάνω απ’ όλα, εκεί υπάρχει ακόμα αθωότητα, το στοιχείο που φέρνει την ισορροπία μες τους ταραγμένους καιρούς. Αν ο κινηματογράφος διαθέτει ανθεκτικό πνεύμα και σάρκα, αυτά φτιάχτηκαν μέσα στο πρώτο χρώμα του. Και μία από τις υψηλότερες και πιο όμορφες απεικονίσεις αυτού του σχήματος είναι η «Καζαμπλάνκα»!
Το όνομά της φέρνει άφθαρτες αναμνήσεις στους παλιούς και αληθινή ομορφιά στους νεότερους. Καλή η τεχνολογία και το άπιαστο τρέξιμό της, αλλά είναι η σταθερότητα, η κομψότητα, η χειροποίητη ακρίβεια και το καθαρό συναίσθημα που δίνουν καλλιτεχνικά διαμάντια όπως η κινηματογραφική «Καζαμπλάνκα». Ξέρετε, τις μεγάλες ταινίες τις βλέπουμε ξανά και ξανά όχι για να μάθουμε τι είναι τέχνη, αλλά για να μάθουμε τι είναι η ζωή. Γι’ αυτό και θα έχουμε πάντα την «Καζαμπλάνκα», πάντα.

Το ιστορικό, γεωγραφικό και πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο

Οι μεγάλες ταινίες είναι κομμάτι της εποχής τους και σημείο αναφοράς για το μέλλον. Η «Καζαμπλάνκα» προβλήθηκε πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 1942, στη Νέα Υόρκη. Λίγες μέρες νωρίτερα, οι συμμαχικές δυνάμεις εισβάλλουν στη Βόρεια Αφρική, στο πλαίσιο στο Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και καταλαμβάνουν την πόλη της Καζαμπλάνκα. Η ταινία κυκλοφόρησε ευρύτερα στις 23 Ιανουάριου του 1943, ημέρα συνάντησης των Τσόρτσιλ-Ρούζβελτ στην Καζαμπλάνκα.
Η ιστορία διαδραματίζεται στο Μαρόκο, στις αρχές του πολέμου, το οποίο ήταν αποικία των Γάλλων έως το 1956. Τρία είναι τα μέρη-ομάδες που ενεργούν στην υπόθεση της «Καζαμπλάνκα»: η κυβέρνηση του Βισύ, οι Ναζί και η Αντίσταση. Η κυβέρνηση του Βισύ αφορούσε το γαλλικό φιλογερμανικό καθεστώς υπό την πρωθυπουργία του Φιλίπ Πεταίν. Η εισβολή των Ναζί στο Παρίσι αναγκάζει τον Σαμ, πιστό φίλο του Ρικ, και την Ίλσα να εγκαταλείψουν την πόλη. Παράλληλα, η προδοτική στάση της κυβέρνησης του Βισύ οδηγεί πολλούς Γάλλους στην Αντίσταση. Μέλος αυτής, με σημαντικό ρόλο, είναι ο Βίκτορ Λάζλο, ο οποίος έρχεται στην Καζαμπλάνκα μαζί με την Ίλσα. Απέναντι του βρίσκει την τοπική αστυνομία και κυρίως τον ταγματάρχη των Ναζί Χάινριχ Στράσερ.
Η πλοκή και η αφήγηση του φιλμ καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την πόλη. Η γεωγραφική θέση της Καζαμπλάνκα καθιστά όλους τους ήρωες επισκέπτες. Και ενώ υπάρχει σύνδεση με τη Γαλλία, εντούτοις η απόσταση λειτουργεί ως συμβιβαστικός παράγοντας για τους ήρωες της ταινίας. Οι προαναφερόμενες ομάδες αναγκάζονται να συνυπάρξουν. Η συνύπαρξη αυτή, όμως, προκαλεί ψυχικές εντάσεις και κινδύνους στους πρωταγωνιστές. Ο ρόλος του Ρικ (Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ) είναι αυτός που συνδέει και συμβολίζει τα πάντα σε αυτή την κινηματογραφική δημιουργία. Ο αρχικά ουδέτερος ξένος (Αμερικάνος) που τα έχει καλά, με τον τρόπο του, με τον αστυνόμο Ρενό (τοπικό διοικητή). Όταν γνωρίζει τον Λάζλο και συναντά ξανά την Ίλσα, η εγωιστική, κυνική του στάση θα μεταλλαχθεί σταδιακά σε συμμαχία, τόσο με την Αντίσταση, όσο και με την παντοτινή αγαπημένη του.

Τα γεγονότα-στοιχεία πίσω από την ταινία

Η ανάλυση της ταινίας θα έρθει στο τέλος. Πριν απ’ αυτό θα σας δώσουμε μερικά στοιχεία, σημεία, που έχουν ενδιαφέρον και φωτίζουν το παρασκήνιο, τη δημιουργική διαδικασία πριν την τελική προβολή και τον αντίκτυπο μετά απ’ αυτήν. Πάμε!

Πρώτα το θεατρικό
Η «Καζαμπλάνκα» βασίζεται στο θεατρικό έργο Everybody Comes to Rick’s (1940), των Μάρεϊ Μπαρνέτ, Τζόαν Άλισον. Για τους συγγραφείς ήταν το δεύτερο ολοκληρωμένο έργο (σ.σ είχε προηγηθεί το «A Million to One», το οποίο όμως δεν μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο). Γι’ αυτό και μόνο έλαβαν κάποια καλά σχόλια από τη θεατρική κοινότητα. Ωστόσο, η πλοκή του δεν έπεισε και οι παραγωγοί του Μπρόντγουεϊ δεν του έδωσαν χώρο. Τότε, οι δημιουργοί του το έστειλαν στο Χόλυγουντ. Το κείμενο πέρασε από πολλά γραφεία μέχρι να το εντοπίσει ο Χαλ Γουάλις, παραγωγός της Warner. Για τον Γουάλις κάθε αντιφασιστικό έργο είχε ενδιαφέρον. Έτσι, αγόρασε, για 20 χιλιάδες δολάρια, τα δικαιώματα του Εverybody Comes to Rick’s.

Ποια Καζαμπλάνκα; Η Λισαβόνα!
Οι Μπαρνέτ, Άλισον, αρχικά είχαν τοποθετήσει την ιστορία στη Λισαβόνα. Θεωρούσαν ότι αυτή θα έπρεπε να είναι η τελευταία στάση των προσφύγων πριν πάνε στις ΗΠΑ. Ο Γουάλις, όμως, είχε άλλη άποψη και διάλεξε την Καζαμπλάνκα.

Ο ρόλος του σερβιτόρου Καρλ
Ο έμπειρος ηθοποιός S.Z.Sakall ενσαρκώνει τον σερβιτόρο Καρλ. Η παρουσία και ερμηνεία του δίνουν μια κωμική, και ταιριαστή, πινελιά στην ταινία. Στο έργο των Μπαρνέτ, Άλισον δεν υπήρχε τέτοιο πρόσωπο. Ο «Καρλ» προστέθηκε από τους συγγραφείς Julius J. Epstein, Philip G. Epstein (δίδυμα αδέρφια. Μαζί τους ήταν και Howard Koch). Αυτοί είχαν αναλάβει να προσθέσουν πνευματώδη και χιουμοριστικά στοιχεία. Κα το έκαναν με επιτυχία.

Σχεδόν ένας αιώνας για την «Ιβόν»!
Η Madeleine Lebeau υποδύεται τη γαλλίδα Ιβόν. Ο ρόλος της υπήρχε και στο αρχικό κείμενο των Μπαρνέ, Άλισον. Παρ’ όλα αυτά, επειδή ήταν πολύ τολμηρός για την εποχή του, η σχέση της με τον Ρικ βρισκόταν στο πεδίο του προκλητικού, έμειναν πολλές λεπτομέρειες εκτός τελικής προβολής. Από το ερμηνευτικό επιτελείο, η Lebeau ήταν αυτή που έζησε περισσότερο μια και πέθανε σε ηλικία 92 ετών.

Το «As Time Goes By» δεν γράφτηκε για την «Καζαμπλάνκα»
Το τραγούδι που έγινε συνώνυμο με την ταινία δεν γράφτηκε γι’ αυτήν! Ο Herman Hupfeld έγραψε το κομμάτι το 1931 και, την ίδια χρονιά, το ερμήνευσε ο Rudy Vallee. Το τραγούδι ήταν από τα αγαπημένα του Μπαρνέτ και η μελωδία του προσαρμόστηκε την ιστορία της ταινίας. Όταν έφτασε η στιγμή να διαλέξουν το αγαπημένο τραγούδι του Ρικ και της Ίλσα» αυτό ήταν η επιλογή τους.

Τα δάκρυα για τη «Μασσαλιώτιδα»
Οι θαμώνες του μαγαζιού του Ρικ τραγουδάνε τη «Μασσαλιώτιδα» και κερδίζουν, υπό την καθοδήγηση του Λάζλο, τη «μάχη» απέναντι στα γερμανικά εμβατήρια των Ναζί. Στη διάρκεια του γαλλικού ύμνου αρκετοί δακρύζουν. Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλοί βοηθητικοί ηθοποιοί ήταν ευρωπαίοι πρόσφυγες. Όταν, λοιπόν, τραγουδούσαν για την απελευθέρωση της Γαλλίας, το έκαναν αληθινά και η συγκίνησή τους ήταν αυθεντική.

Ο αντι-Ναζί ταγματάρχης Στράσερ!
Ο Conrad Veidt υποδύεται τον Ναζί ταγματάρχη Στράσερ. Ο γεννημένος στο Βερολίνο Veidt ήταν εναντίον των Ναζί και γι’ αυτόν τον λόγο μετανάστευσε στη Μεγάλη Βρετανία. Για να παίξει τον ρόλο του Στράσερ ζήτησε ένα πράγμα: να μην υπάρχει καμία λύτρωση για τον Στράσερ.

Οι οκτώ υποψηφιότητες για Όσκαρ ήταν έκπληξη
Αν και η ταινία ανήκει πια στις κλασικές, τότε λίγοι περίμεναν την επιτυχία και την ευρεία αποδοχή της. Η Μπέργκμαν στην αυτοβιογραφία της αναφέρει πως «κάθε πρωί λέγαμε ποιοι είμαστε και τι κάνουμε εδώ;» Και ο σκηνοθέτης Michael Curtiz της έλεγε «δεν είμαστε σίγουροι, αλλά ας βγάλουμε αυτή τη σκηνή σήμερα και αύριο θα σε ειδοποιήσω». Η «Καζαμπλάνκα» έλαβε θετική ανταπόκριση, αλλά όχι κάτι εντυπωσιακό στην αρχή. Μάλιστα, τότε, δεν είχε καν τα υψηλότερα έσοδα στο box office. Οι οκτώ υποψηφιότητες, λοιπόν, ήταν κάτι που ελάχιστοι περίμεναν.

Γιατί αγαπάμε την «Καζαμπλάνκα»

Η «Καζαμπλάνκα» αναπτύσσεται, και μοιράζεται μαζί μας, πάνω στη διαχρονική θεματική που σχηματικά αποτυπώνεται ως: Αγάπη-Θυσία-Ηθικά διλήμματα. Οι επιλογές των χαρακτήρων, και κατ’ επέκταση και οι ίδιοι, αποκτούν πολυπλοκότητα και βάθος καθώς η δράση εκτυλίσσεται στο παρασκήνιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σε μια πόλη απόμακρη και ελκυστική την ίδια στιγμή.
Το απλό, μα καλά δουλεμένο σενάριο, έχει τους ηθοποιούς, πρωταγωνιστές, που κάνουν τη διαφορά. Τα φανταστικά πρόσωπα είναι καλά δομημένα και φυσικά αξιομνημόνευτα. Ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, με την άνεση, τον κυνισμό και την καλυμμένη συναισθηματική ευαλωτότητα, φτιάχνει το πορτρέτο του πολύπλοκου, με μυστηριώδες παρελθόν, αντιήρωα Ρικ Μπλέιν. Και η Ίνγκριντ Μπέργκμαν, κομψή, εύθραυστη, ευαίσθητη και δυνατή, είναι διχασμένη μεταξύ της αγάπης της για τον Ρικ και της δέσμευσής της για τον σύζυγό της Λάζλο. Και τι να πούμε για τις ατάκες… Διαχρονικές και μέρος της συλλογικής συνείδησης και ποπ κουλτούρας. Φράσεις όπως Εσένα κοιτάει μικρή. Θα έχουμε πάντα το Παρίσι. Λούι, πιστεύω ότι αυτό είναι η αρχή μιας υπέροχης φιλίας. Παίξε το ξανά Σαμ. Ο κόσμος καταρρέει και εμείς επιλέγουμε να ερωτευτούμε.
Η ευρυθμία και ευγλωττία, η ένταση και αμεσότητα του λόγου της «Καζαμπλάνκα» εκπληρώνονται χάρη στη δουλειά του σκηνοθέτη Michael Curtiz και τη φωτογραφία του Arthur Edeson. Η σαγηνευτική ατμόσφαιρα, η ακαταμάχητη διάθεσή της οφείλονται εν πολλοίς στη άριστη αξιοποίηση των σκιών και του φωτός. Η ταινία θριάμβευσε στα Όσκαρ. Κέρδισε τις κατηγορίες «Καλύτερης Ταινίας», «Καλύτερης Σκηνοθεσίας» και «Καλύτερου Προσαρμοσμένου Σεναρίου». Η «Καζαμπλάνκα» κέρδισε τον χρόνο γιατί μας έκανε να πιστέψουμε στους απλούς ανθρώπους, σε αυτούς που μπορούν να κάνουν θαύματα, το απόλυτο καλό κι ας τους βγει και σε κακό.