Το «φαινόμενο Hans»: Το άλογο που «έλυνε» μαθηματικά και διάβαζε Γερμανικά (vid)
- Ο καθηγητής του αλόγου: Πώς ο Hans έγινε μία «ιδιοφυΐα»;
- Το πείραμα που έλυσε την... παρεξήγηση: Ποια ήταν η εξήγηση για το φαινόμενο Hans
- Ένα άδοξο τέλος για έναν θρύλο
Για ένα σύντομο αλλά εντυπωσιακό διάστημα στις αρχές του 1900, επιστήμονες και κοινό πίστεψαν ότι ένα άλογο μπορούσε να διαβάζει, να μετράει, να αναγνωρίζει ζωγράφους από το στυλ τους και να κατανοεί σύνθετη γλώσσα.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι για να ξεχωρίσει κανείς τον Σοπέν από τον Τσαϊκόφσκι χρειάζεται μουσική παιδεία όχι... οπλές. Τότε, όμως, τα όρια ανάμεσα στη γνώση και την αυταπάτη ήταν πολύ πιο θολά.
Ο καθηγητής του αλόγου: Πώς ο Hans έγινε μία «ιδιοφυΐα»;
Το 1900, ο καθηγητής μαθηματικών Wilhelm von Osten αποφάσισε να εκπαιδεύσει ένα άλογο, τον Hans, να λύνει αριθμητικά προβλήματα. Για τέσσερα χρόνια, το ζώο εκπαιδεύτηκε συστηματικά και παρουσίαζε τις απαντήσεις του χτυπώντας το έδαφος με την οπλή του.
Σύντομα, οι επιδόσεις του ξεπέρασαν την απλή αριθμητική. Ο Hans φαινόταν να κατανοεί γερμανικά, να συλλαβίζει λέξεις αντιστοιχίζοντας γράμματα σε αριθμούς και ακόμη να αναγνωρίζει καλλιτέχνες από τα έργα τους.
Ο Clever Hans έγινε φαινόμενο. Πλήθη συγκεντρώνονταν για να τον δουν, ενώ βιολόγοι και επιστήμονες εντυπωσιάζονταν εξίσου με το θέαμα. Δεν ήταν μόνο οι απλοί θεατές που πείστηκαν ότι κάτι εξαιρετικό συνέβαινε. Φυσικά, υπήρχαν και οι δύσπιστοι. Η ιδέα ότι οι άνθρωποι ιππεύουν επί αιώνες ένα ζώο με «λογιστική» ευφυΐα ήταν, για πολλούς, υπερβολικά καλή για να είναι αληθινή.
Το 1904, το γερμανικό Υπουργείο Παιδείας συγκρότησε επιτροπή για να εξετάσει το φαινόμενο. Για ενάμιση χρόνο, ο Hans υποβλήθηκε σε δοκιμές, ακόμη και χωρίς την παρουσία του εκπαιδευτή του.
Παρά τις προσπάθειες, το άλογο συνέχιζε να απαντά σωστά σχεδόν με την ίδια επιτυχία. Η επιτροπή κατέληξε ότι δεν υπήρχε απάτη... τουλάχιστον από την ανθρώπινη πλευρά.
Το πείραμα που έλυσε την... παρεξήγηση: Ποια ήταν η εξήγηση για το φαινόμενο Hans
Η λύση ήρθε από τον ψυχολόγο και βιολόγο Oskar Pfungst. Σχεδίασε πειράματα όπου οι ερωτώντες δεν γνώριζαν τις απαντήσεις ή δεν ήταν ορατοί στο άλογο. Τα αποτελέσματα ήταν τα αναμενόμενα: Όταν ο άνθρωπος δεν ήξερε τη σωστή απάντηση, τότε ούτε ο Hans την «ήξερε». Όταν το άλογο δεν έβλεπε τα πρόσωπα ή τη στάση του σώματος των θεατών, οι επιδόσεις του κατέρρεαν.
Ο Pfungst κατέληξε ότι ο Hans δεν έκανε υπολογισμούς. Διάβαζε ανεπαίσθητες ενδείξεις, αλλαγές στη στάση του σώματος, εκφράσεις προσώπου και ακούσιες αντιδράσεις του κοινού. Όταν πλησίαζε τη σωστή απάντηση, οι θεατές χαλάρωναν και αυτό ήταν το σήμα για το άλογο να σταματήσει να χτυπά, κερδίζοντας τη ζάχαρη-ανταμοιβή του.
Ένα άδοξο τέλος για έναν θρύλο
Όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια, το ενδιαφέρον για τον Hans χάθηκε γρήγορα. Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο επιστρατεύτηκε και, σύμφωνα με μαρτυρίες, είτε σκοτώθηκε είτε καταναλώθηκε από στρατεύματα.
