Επιτέλους, αναγνωρίζεται θεσμικά η κακοποίηση στον αθλητισμό

• Κακοποίηση στον αθλητισμό: Ένα ζήτημα που μας αφορά όλους
• Η αντιμετώπιση από την Πολιτεία
• Ο ρόλος του προπονητή και η στοχοποίηση
• Οι άλλοι δύο πυλώνες

Η πρώτη φορά που στο Gazzetta αναφερθήκαμε στο ζήτημα της σεξουαλικής -τότε-κακοποίησης στον αθλητισμό ήταν το 2012, με μια συνέντευξη της ακαδημαϊκού που έχει ασχοληθεί όσο κανείς άλλος με το ζήτημα στην Ελλάδα: Της Δρ. Ανής Χρόνη. Αφορμή ήταν κάποια περιστατικά που είχαν δει το φως της δημοσιότητας στη Ρόδο, την Κρήτη και την Αθήνα. Η κύρια Χρόνη, σήμερα καθηγήτρια Αθλητικής Ψυχολογίας και Προπονητικής στο University of Norway Inland, ήταν η μοναδική στην Ελλάδα που είχε πραγματοποιήσει έρευνα, συλλέγοντας δεδομένα την περίοδο 2004-05.

Τα χρόνια πέρασαν και τα πράγματα άλλαξαν. Τα δεδομένα εκείνα, άλλωστε, αφορούσαν μόνον τη σεξουαλική παρενόχληση σε αθλήτριες. Πλέον, τα ευρήματα που έρχονται από τον διεθνή χώρο δείχνουν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα στον αθλητισμό είναι η ψυχολογική βία. Ακολουθεί η σωματική και έπεται η σεξουαλική. Επιπρόσθετα, ξέρουμε σήμερα πως τα περισσότερα περιστατικά δεν είναι από προπονητές και πως θύματα είναι εξίσου και τα αγόρια και άνδρες. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η βάση στην πλειοψηφία των κρουσμάτων αυτών είναι η επιβολή δύναμης και η διάκριση. Η σεξουαλική επαφή είναι το μέσο. Το 2021 το Gazzetta προχώρησε σε μια νέα έρευνα, την οποία μπορείτε να δείτε εδώ.

Κακοποίηση στον αθλητισμό: Ένα ζήτημα που μας αφορά όλους

Το ζήτημα της κακοποίησης στον αθλητισμό σοκάρει και μας αφορά όλους, ειδικότερα τους γονείς. Και φυσικά, δεν αποτελεί ελληνικό φαινόμενο. Συχνά-πυκνά έρχεται ξαφνικά στην επικαιρότητα, με αποκαλύψεις που προκαλούν τρόμο. Άλλες φορές χάνεται το ίδιο ξαφνικά, άλλες προκαλεί αντιδράσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το καλοκαίρι του 2020, όταν ένα ρεπορτάζ του BBC άνοιξε τον Ασκό του Αιόλου. Στη συνέχεια, η πρωταθλήτρια ενόργανης στη Μεγάλη Βρετανία, Έλι Ντάουνι, καθώς και η αδερφή της, Μπέκι, μίλησαν δημόσια για την ψυχολογική πίεση που βίωσαν. Περίπου έναν μήνα αργότερα, κατόπιν αιτήματος από το Υπουργείο Αθλητισμού, διατάχθηκε η διεξαγωγή ανεξάρτητης έρευνας, επικεφαλής της οποίας τέθηκε η Άνι Γουάιτ. Στα τέλη του Φεβρουαρίου, μια ομάδα 17 γυναικών κινήθηκαν νομικά κατά της βρετανικής ομοσπονδίας γυμναστικής, για περιστατικά ψυχολογικής και σωματικής κακοποίησης. Και λίγες μέρες μετά, κυκλοφόρησαν κάποια από τα πρώτα ευρήματα.

Σε αντίθεση με την εσωτερική έρευνα που είχε διεξαχθεί πριν κάποιους μήνες και δεν έφερε ουσιαστικό πόρισμα, η ερευνήτρια έλαβε πολύ γρήγορα 400 καταγγελίες, ενώ οι 39 αφορούσαν τόσο σοβαρά περιστατικά, που διαβιβάστηκαν στις αρχές. Οι 126 από αυτές έγιναν από νυν και πρώην γυμναστές, ενώ οι υπόλοιπες από άτομα του περιβάλλοντός τους, όπως γονείς παιδιών ή άλλους προπονητές που παρακολουθούσαν τι γινόταν. Η Γουάιτ τόνισε ότι από τα σχεδόν 3.500 περιστατικά που έχουν διερευνηθεί, η Ομοσπονδία ήταν σε θέση να παρέχει λεπτομέρειες μόνο για τα 1.000.

Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή (ΔΟΕ) παρουσίασε πρόσφατα τη νέα της δήλωση θέσης σχετικά με τη διαπροσωπική βία και την προστασία στον αθλητισμό, αναγνωρίζοντας την πολυπλοκότητα του ζητήματος και την ανάγκη για ένα ολιστικό σύστημα πρόληψης και αντιμετώπισης. Η τοποθέτηση, που συντάχθηκε από ειδικούς και ενσωμάτωσε τις εμπειρίες αθλητών, αποκαλύπτει πως η διαπροσωπική βία στον αθλητισμό εκδηλώνεται σε πολλές μορφές, από τη φυσική και ψυχολογική κακοποίηση μέχρι τη σεξουαλική παρενόχληση και την παραμέληση.

Σύμφωνα με τα πορίσματα, η ψυχολογική βία είναι η πιο συχνή μορφή κακοποίησης, ενώ η σεξουαλική βία εμφανίζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό και το επίπεδο του αθλητή. Οι αθλητές της LGBTQ+ κοινότητας, καθώς και άτομα με αναπηρίες, φαίνεται να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο κακοποίησης. Παράλληλα, οι νεαροί αθλητές βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο, ειδικά σε ανταγωνιστικά περιβάλλοντα, όπου η πίεση για επιτυχία μπορεί να διευκολύνει τη δημιουργία κακοποιητικών σχέσεων.

Η μελέτη επισημαίνει επίσης την ανάγκη για ενίσχυση της προστασίας των αθλητών μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων, μηχανισμών αναφοράς και συστημάτων υποστήριξης. Η ΔΟΕ προτείνει ένα νέο κοινωνικο-οικολογικό μοντέλο για την αντιμετώπιση της βίας στον αθλητισμό, το οποίο λαμβάνει υπόψη τόσο τους ατομικούς όσο και τους θεσμικούς παράγοντες που συμβάλλουν στο πρόβλημα. Τέλος, η Επιτροπή καλεί σε συλλογική δράση: οι προπονητές, οι διοικήσεις, οι κυβερνήσεις και οι ίδιοι οι αθλητές πρέπει να συνεργαστούν για τη δημιουργία ενός ασφαλούς και υγιούς αθλητικού περιβάλλοντος. Η προστασία των αθλητών δεν είναι απλώς προτεραιότητα, αλλά συλλογική ευθύνη.

Η αντιμετώπιση από την Πολιτεία

Το νέο αθλητικό νομοσχέδιο που κατέθεσε ο Γιάννης Βρούτσης με τίτλο «Ρυθμίσεις για την ενίσχυση του ερασιτεχνικού και του επαγγελματικού αθλητισμού», ψηφίστηκε με ευρύτατη πλειοψηφία από την ελληνική Βουλή. Στο άρθρο 7 προβλέπεται η Σύσταση Διαρκούς Επιτροπής Ασφάλειας και Ευημερίας στον Αθλητισμό, στην οποία θα συμμετέχουν εκπρόσωποι του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, εκπρόσωπος του Υπουργείου Υγείας, του Υπουργείου Δικαιοσύνης, του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας. Θα συμμετέχει επίσης ένας εκπρόσωπος της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής και πέντε επιστήμονες εγνωσμένου κύρους, με ειδίκευση και εμπειρία στα θέματα ασφάλειας και ευημερίας στον αθλητισμό. Σύμφωνα με πληροφορίες, σε αυτούς θα προστεθεί και ένας εκπρόσωπος της Αστυνομίας. Μιλάμε, επομένως, για συλλογική δράση κι αυτό είναι πολύ σημαντικό. Παράλληλα, το άρθρο 8 του νομοσχεδίου υποχρεώνει όλες τις αθλητικές Ομοσπονδίες να προσλάβουν έναν «Υπεύθυνο Ασφάλειας και Ευημερίας Αθλητών», ως ειδικό συνεργάτη, ο οποίος διαχειρίζεται τα θέματα που σχετίζονται με την πρόληψη και την αντιμετώπιση της σωματικής, ψυχολογικής και σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης, καθώς και της παραμέλησης αθλητών των αθλημάτων που καλλιεργεί η ομοσπονδία. Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, αυτή είναι η πρώτη φορά που τίθεται ένα θεσμικό πλαίσιο για αυτό το τόσο σημαντικό ζήτημα!

Όπως εξηγεί στο Gazzetta η Δρ. Ανή Χρόνη, υπάρχουν τρεις βασικοί άξονες αντιμετώπισης της βίας: «Ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση, πολιτικές και μέτρα, και έρευνα». «Ο κύριος Βρούτσης τόλμησε ό,τι κανένας προκάτοχος του και αν το πάει μέχρι τέλους, δηλαδή να υλοποιηθούν όλα όσα προβλέπονται και χρειάζονται, θα έχει κάνει πολύ μεγάλο καλό στον ελληνικό αθλητισμό. Ένα καλό, το οποίο δεν θα το δούμε αύριο-μεθαύριο, αλλά σε δέκα με δεκαπέντε χρόνια. Όμως, θα το δούμε. Ως τώρα συχνά κάναμε ένα βήμα μπροστά και τρία πίσω, σήμερα αισιοδοξώ πως αυτό δεν θα ξανασυμβεί. Θα ήθελα να σταθούμε και στον ρόλο του κύριου Μαυρωτά, ο οποίος ήταν από την πρώτη στιγμή ανοιχτός σε διάλογο και αποφασισμένος να γίνει επιτέλους κάτι σε θεσμικό επίπεδο γι' αυτό το τόσο σοβαρό ζήτημα», προσθέτει η καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Νορβηγίας.

Ο ρόλος του προπονητή και η στοχοποίηση

Ένα πολύ σημαντικό συμπέρασμα που προκύπτει από τα νεότερα ερευνητικά δεδομένα σε διεθνές επίπεδο, είναι ο ρόλος του προπονητή. Οι έρευνες, στα πρώτα τους χρόνια, εστίαζαν στον προπονητή ως θύτη. Σύμφωνα ωστόσο με τα νέα ευρήματα, έχουν καταγραφεί περισσότερα δεδομένα από τους peers, δηλαδή τους ισότιμους στον αθλητισμό, από ό,τι στους προπονητές. «Εκεί για εμάς ο ρόλος του προπονητή συνεχίζει να είναι σημαντικός για το κλίμα, τις αρχές και τις αξίες που θα καλλιεργήσει στην ομάδα, έτσι ώστε να προλάβει καταστάσεις και να προστατεύσει τον σημαντικό ρόλο του αθλητισμού στην ανάπτυξη του ατόμου», τονίζει η κυρία Χρόνη. Αρκετές φορές οι προπονητές στοχοποιούνται λόγω του κλίματος που έχει καλλιεργηθεί στο σύλλογο ή ομάδα στο πέρασμα του χρόνου, όμως τελικά ο προπονητής δεν είναι το πρόβλημα. Έχει, ωστόσο, στα χέρια του ένα κομμάτι της λύσης.

Ένα ακόμα σημαντικό εύρημα που αξίζει να αναφερθεί είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι ατομικό, είναι συστημικό. Έχει να κάνει με την κουλτούρα που υπάρχει στον διεθνή και στον ελληνικό αθλητισμό. Αρκετές φορές αυτή συνδέεται με τον ρόλο του προπονητή, ο οποίος καταλήγει να είναι δέσμιος αυτής ακριβώς της κουλτούρας. Με λίγα λόγια, ο προπονητής μόνος του δεν μπορεί να φέρει την άνοιξη αν δεν έχει την υποστήριξη των δομών που τον περιβάλλουν και συχνά καθορίζουν το μέλλον του στον αθλητισμό.

Οι άλλοι δύο πυλώνες

Από τη στιγμή που το ζήτημα θωρακίστηκε θεσμικά μπορούμε πλέον να είμαστε ήσυχοι; Η απάντηση είναι πως όχι. «Χρειάζεται ευαισθητοποίηση και ενημέρωση, καθώς και έρευνα», όπως μας λέει η κυρία Χρόνη. Αυτή τη στιγμή έχει ολοκληρωθεί ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα, το οποίο ετοίμασε μια «εργαλειοθήκη» για την εκπαίδευση των προπονητών πάνω στον ασφαλή αθλητισμό. Η εργαλειοθήκη υπάρχει και στα ελληνικά και αναπτύχθηκε κατόπιν έρευνας στις μεσογειακές χώρες, λαμβάνοντας υπόψιν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους (πατριαρχία, εστίαση στη νίκη με κάθε κόστος και κουλτούρες συγκάλυψης και αποσιώπησης). Στόχος είναι να μπορέσει να προσφέρει γνώση στον προπονητή, δεδομένων των προβληματικών προσεγγίσεων που έχουν τη ρίζα τους στα τρία παραπάνω χαρακτηριστικά. Η «εργαλειοθήκη» βρίσκεται ήδη στα χέρια τις ΓΓΑ και είναι στο στάδιο των συζητήσεων, προκειμένου να ενταχθεί στις σχολές προπονητών.

Επόμενο βήμα θα είναι η κατάρτιση των πιο έμπειρων προπονητών, οι οποίοι δεν βρίσκονται στο στάδιο της εκπαίδευσης. Για την παρακολούθηση του προγράμματος χρειάζονται 3.5-5 ώρες και η παρακολούθηση μπορεί να γίνει ασύγχρονα και σε στάδια. Έπειτα, πρέπει να τεθεί επί τάπητος η εκπαίδευση των γονέων, καθώς και η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση της ευρύτερης κοινωνίας. Με καμπάνιες ουσιαστικές, όχι βιντεάκια που γίνονται απλώς για να γίνουν, όπως αυτό του 2021.

Τέλος, το τρίπτυχο της θωράκισης πρέπει να ενισχυθεί με επιπλέον έρευνα στα ελληνικά δεδομένα. Δυστυχώς, η χώρα μας έχει μείνει πίσω. Υπάρχουν ήδη κάποιες έτοιμες προτάσεις, οι οποίες αναζητούν χρηματοδότηση σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Η επένδυση στην έρευνα είναι πολύ σημαντική, προκειμένου να προχωρήσει και αυτό το κομμάτι της συνολικής αντιμετώπισης του φαινομένου. «Δεν κερδίζεις τον αγώνα αν δεν γνωρίζεις τον αντίπαλο σου και δεν έχεις προετοιμαστεί για αυτόν, παρά μόνο από τύχη και δεν έχουμε φανεί τυχεροί ως τώρα», καταλήγει η κυρία Χρόνη.