Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στην καταπολέμηση της έμφυλης βίας: Μια ιστορική νομοθετική επανάσταση

• Το νέο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας
• Η σημασία της Οδηγίας για την ευρωπαϊκή πολιτική και τα θεμελιώδη δικαιώματα

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, στις 14 Μαΐου 2024, ενέκριναν την Οδηγία (ΕΕ) 2024/1385, την πρώτη νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ που διαμορφώνει ένα ευρύ νομικό πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας σε όλα τα κράτη μέλη. Η Οδηγία στοχεύει στην εξασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου προστασίας σε ολόκληρη την ΕΕ, ενισχύοντας την ποινική δικαιοσύνη και τις πρακτικές υποστήριξης των θυμάτων. Οι χώρες της ΕΕ πρέπει να μεταφέρουν την Οδηγία στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 14 Ιουνίου 2027, με τα μέτρα να εφαρμόζονται από την ίδια ημερομηνία.

Σε μια εποχή που η έμφυλη βία εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός της ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έκανε αυτό το ιστορικό βήμα για τον καθορισμό κοινών προτύπων προστασίας σε όλα τα κράτη μέλη.

Το νέο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας

Σύμφωνα με αρκετές έρευνες σε επίπεδο ΕΕ, μία στις τρεις γυναίκες έχει βιώσει κάποια μορφή σωματικής ή σεξουαλικής βίας από την ηλικία των 15 ετών. Εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια είναι θύματα έμφυλης βίας. Υπάρχουν κενά στην πρόληψη, τη δίωξη των θυτών και την υποστήριξη των θυμάτων, τα οποία έχουν δημιουργήσει αποκλίσεις αναφορικά με τη νομική προστασία και τους ορισμούς σε ολόκληρη την ΕΕ.

Τα κύρια χαρακτηριστικά της Οδηγίας αφορούν την ποινικοποίηση αδικημάτων σε ολόκληρη την ΕΕ, όπως τον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων, τον αναγκαστικό γάμο, την μη συναινετική κοινοποίηση προσωπικών εικόνων (κυβερνοεκμετάλλευση), την κυβερνοπαρακολούθηση, την κυβερνοπαρενόχληση και την κακοποίηση με βάση το φύλο, την προστασία και την υποστήριξη των θυμάτων με καθορισμένα πρότυπα για την εξασφάλιση της πρόσβασης των θυμάτων σε προστατευτικά μέτρα και τον συντονισμό για την υιοθέτηση εθνικών σχεδίων δράσης για τον ορισμό φορέων συντονισμού και τη συλλογή δεδομένων για την ενίσχυση της πρόληψης και της προστασίας της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.

Η Οδηγία εστιάζει στη βία κατά των γυναικών και εφαρμόζεται ευρύτερα στην ενδοοικογενειακή βία που αφορά όλα τα φύλα, αναγνωρίζοντας τον διατομεακό χαρακτήρα αυτής.
Αυτό που είναι σημαντικό στη νέα Οδηγία είναι η ποινικοποίηση συγκεκριμένων μορφών διαδικτυακής βίας με βάση το φύλο. Λαμβάνοντας υπόψη την ψηφιακή εποχή στην οποία ζούμε και την ραγδαία αύξηση αυτών των ειδών κακοποίησης, η διαδικτυακή παρενόχληση, η μη συναινετική κοινοποίηση προσωπικών εικόνων και η υποκίνηση σε βία είναι μερικές από τις σαφείς διατάξεις που υποστήριξε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Με αυτόν τον τρόπο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναγνωρίζει την ψηφιακή βία ως σοβαρό αδίκημα.

Όσον αφορά την προστασία των θυμάτων, η Οδηγία εξετάζει τα ελάχιστα πρότυπα για την πρόσβαση σε καταφύγια, ειδικές γραμμές βοήθειας, νομική βοήθεια και ψυχολογική υποστήριξη.
Ο κανονισμός ενισχύει επίσης τα μέτρα πρόληψης. Απαιτεί από τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν εκστρατείες ευαισθητοποίησης, επαγγελματική εκπαίδευση για τις αστυνομικές και δικαστικές αρχές, καθώς και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στην αμφισβήτηση των επιβλαβών στερεοτύπων των φύλων. Το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η καταπολέμηση της βίας λαμβάνει υπόψη τη μακροπρόθεσμη πολιτισμική αλλαγή.

Ενώ οι συζητήσεις σχετικά με τη νομική βάση ορισμένων διατάξεων ήταν περίπλοκες, ειδικά όσον αφορά την ένταξη του βιασμού σε έναν ορισμό που βασίζεται στη συναίνεση, το Κοινοβούλιο διατήρησε σταθερή θέση υπέρ ισχυρότερων μέτρων προστασίας. Ακόμα και όπου ήταν απαραίτητες συμφωνίες, οι ευρωβουλευτές κατάφεραν να θεσπίσουν ένα ολοκληρωμένο και δεσμευτικό πλαίσιο που θέτει ένα σημείο καμπής στην πολιτική της ΕΕ για την ισότητα των φύλων.

Η σημασία της Οδηγίας για την ευρωπαϊκή πολιτική και τα θεμελιώδη δικαιώματα

Η παρούσα οδηγία αντικατοπτρίζει την ευρύτερη δέσμευση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στα ανθρώπινα δικαιώματα, την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη. Θέτοντας την έμφυλη βία ψηλά στην
ευρωπαϊκή ατζέντα, το Κοινοβούλιο ενίσχυσε το μήνυμα ότι η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια και η ισότητα αποτελούν θεμελιώδεις τομείς του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Καθώς ξεκινά η εφαρμογή, η συνεχής παρακολούθηση και η πολιτική βούληση τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο θα είναι σημαντικές για να μετατραπεί η νομοθετική πρόοδος σε απτή προστασία για τις γυναίκες και τα κορίτσια σε όλη την Ευρώπη.

Η Οδηγία αντικατοπτρίζει ένα σημαντικό βήμα προόδου στην ευρωπαϊκή πολιτική, μεταφράζοντας δεκαετίες δεσμεύσεων —συμπεριλαμβανομένης της προσχώρησης της ΕΕ στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης— σε απτές νομικές υποχρεώσεις της ΕΕ που βελτιώνουν την πρόληψη, την τιμωρία και την υποστήριξη των θυμάτων σε ολόκληρη την Ένωση.

Πέρα από τις άμεσες νομικές επιπτώσεις της, η Οδηγία αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της πιστότερης εναρμόνισης του ποινικού δικαίου σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση σε τομείς που επηρεάζουν άμεσα τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ενώ το ποινικό δίκαιο παραδοσιακά παραμένει στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, η έκδοση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1385 καταδεικνύει πώς τα θεσμικά όργανα της ΕΕ μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο όταν οι διασυνοριακές προκλήσεις απαιτούν συντονισμένες απαντήσεις. Η βία λόγω φύλου υπερβαίνει ολοένα και περισσότερο τα εθνικά σύνορα, ιδίως στον ψηφιακό τομέα, όπου το καταχρηστικό περιεχόμενο, η παρενόχληση και η εκμετάλλευση μπορούν να εξαπλωθούν ταχέως σε όλες τις δικαιοδοσίες. Με την εισαγωγή κοινών ορισμών και ελάχιστων ποινών για συγκεκριμένα αδικήματα, η Οδηγία μειώνει τον νομικό κατακερματισμό και διευκολύνει τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών αρχών στην έρευνα και τη δίωξη.

Η Οδηγία τονίζει ιδιαιτέρως την προστασία ιδιαίτερα ευάλωτων ομάδων, αναγνωρίζοντας ότι η βία κατά των γυναικών μπορεί να συνδέεται με άλλες μορφές διακρίσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βασίζονται στην εθνικότητα, την αναπηρία, το μεταναστευτικό καθεστώς, τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο. Ενθαρρύνοντας τα κράτη μέλη να υιοθετήσουν μια διατομεακή προσέγγιση κατά τον σχεδιασμό υπηρεσιών υποστήριξης και στρατηγικών πρόληψης, η νομοθεσία αναγνωρίζει ότι οι εμπειρίες των θυμάτων δεν είναι ομοιόμορφες και ότι η αποτελεσματική προστασία απαιτεί εξατομικευμένες απαντήσεις.
Αυτό αντικατοπτρίζει την ευρύτερη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πολιτικές ισότητας χωρίς αποκλεισμούς και ενισχύει την ανάγκη για προσεγγίσεις με επίκεντρο το θύμα στα συστήματα ποινικής δικαιοσύνης.

Τέλος, η νομοθετική διαδικασία που οδήγησε στην έγκριση της Οδηγίας καταδεικνύει την αυξανόμενη πολιτική συναίνεση εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης της έμφυλης βίας. Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανέδειξαν τόσο τις θεσμικές προκλήσεις όσο και την αποφασιστικότητα των φορέων της ΕΕ να επιτύχουν ένα συγκεκριμένο νομοθετικό αποτέλεσμα. Συνεπώς, η Οδηγία όχι μόνο θεσπίζει νέα νομικά πρότυπα, αλλά σηματοδοτεί και μια ευρύτερη μετατόπιση στη χάραξη ευρωπαϊκής πολιτικής, όπου η καταπολέμηση της έμφυλης βίας αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως κεντρικό στοιχείο της δημοκρατικής διακυβέρνησης, της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της κοινωνικής συνοχής σε ολόκληρη την Ένωση.