Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Η φωνή του Ευρωπαίου πολίτη, από το 1952 έως σήμερα

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ΕΚ) αποτελεί έναν από τους σημαίνοντες πολιτικούς θεσμούς στον κόσμο. Αντίθετα με τα εθνικά κοινοβούλια ανά τον κόσμο, το ΕΚ λειτουργεί εντός του πολυεθνικού πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), εκπροσωπώντας πάνω από 400 εκατομμύρια πολίτες σε 27 κράτη μέλη. Το Κοινοβούλιο διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση των νόμων, του προϋπολογισμού και της πολιτικής κατεύθυνσης της ΕΕ. Τις τελευταίες δεκαετίες, έχει εξελιχθεί από συμβουλευτική συνέλευση σε ένα ισχυρό νομοθετικό σώμα, προβάλλοντας την αύξουσα σημασία της δημοκρατικής εκπροσώπησης στο ευρωπαϊκό εγχείρημα της Ένωσης.

Η απαρχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εντοπίζεται το 1952, με την ίδρυση της Κοινής Συνέλευσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ). Η συνέλευση είχε ως μέλη βουλευτές των κρατών μελών με αρμοδιότητες διαβούλευσης και όχι λήψης αποφάσεων. Καθώς η ανάγκη για δημοκρατική νομιμότητα αυξάνεται, το 1957 δημιουργείται η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) και αργότερα, το 1993 ιδρύεται η Ευρωπαϊκή Ένωση. Με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση να εμβαθύνει, το 1957 συστήνεται η Ευρωπαϊκή Κοινοβουλευτική Συνέλευση, το σημερινό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως μετονομάστηκε το 1962.

Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, το 1979, εκλέχθηκαν για πρώτη φορά μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, από τους πολίτες των τότε κρατών μελών της Ένωσης. Μια χρονιά ορόσημο για την Ευρωπαϊκή Ένωση , καθώς με αυτό τον τρόπο δόθηκε λόγος στους Ευρωπαίους πολίτες όσον αφορά στη διαμόρφωση των υπερεθνικών πολιτικών που επηρεάζουν τη ζωή τους. Από τότε οι αρμοδιότητες του Κοινοβουλίου έχουν επεκταθεί με διαδοχικές συνθήκες, από την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη του 1986 έως και τη Συνθήκη της Λισαβόνας το 2009, μέχρι να φτάσει στη σημερινή του λειτουργία, ως συννομοθέτης με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης με εξουσίες νομοθετικές, αφορούσες τον προϋπολογισμό και την πολιτική εποπτεία.

Στη σημερινή του θεσμική δομή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αποτελείται από 720 μέλη, που προκύπτουν από εκλογική διαδικασία, κάθε πέντε έτη. Κάθε κράτος μέλος καταλαμβάνει συγκεκριμένο αριθμό εδρών, ανάλογα με τον πληθυσμό του, με εξαίρεση τις μικρότερες χώρες που έχουν ελαχίστως μεγαλύτερη εκπροσώπηση σε σχέση με τον πληθυσμό τους, για τη διατήρηση της σχετικής ισορροπίας. Ο προεδρεύων το Κοινοβούλιο, εκλέγεται για ανανεώσιμη θητεία κάθε δυόμιση έτη, από τους βουλευτές. Οι αρμοδιότητες του Προέδρου περιλαμβάνουν την εκπροσώπηση του Κοινοβουλίου εξωτερικά, την προεδρεία των συζητήσεων καθώς και τη διασφάλιση της ορθής λειτουργίας των κοινοβουλευτικών δραστηριοτήτων. Ο Πρόεδρος υποστηρίζεται λειτουργικά από το Προεδρείο για διοικητικά και οικονομικά θέματα και από τη Διάσκεψη των Προέδρων για τον καθορισμό των θεμάτων της ημερήσιας διάταξης του Κοινοβουλίου που προτείνονται από τους αρχηγούς των πολιτικών ομάδων.

Το Κοινοβούλιο εδράζεται σε τρεις πόλεις, στις Βρυξέλλες για τις συνεδριάσεις των επιτροπών και κάποιες από τις συνόδους της Ολομέλειας, στο Στρασβούργο για τις δώδεκα μεγάλες συνόδους ολομέλειας που πραγματοποιούνται ετησίως και στο Λουξεμβούργο όπου εδράζονται τα διοικητικά γραφεία και η Γραμματεία.
Στα πλαίσια των νομοθετικών αρμοδιοτήτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, λειτουργούν είκοσι μόνιμες επιτροπές και κάποιες υποεπιτροπές, επιφορτισμένες με συγκεκριμένους τομείς πολιτικής, όπως το περιβάλλον, τις μεταφορές, τις εξωτερικές υποθέσεις και τις πολιτικές ελευθερίες. Οι επιτροπές συζητούν νομοθετικές προτάσεις, σχετικές τροποποιήσεις και προετοιμάζουν εκθέσεις για συζήτηση στην ολομέλεια.

Για την ενίσχυση της παρουσίας της Ένωσης και την παγκόσμια διπλωματική της παρουσία, το Κοινοβούλιο διατηρεί διακοινοβουλευτικές αντιπροσωπείες, επεκτείνοντας το διάλογο με χώρες εκτός της Ε.Ε. και διεθνείς οργανισμούς.

Οι βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, εκλέγονται σε εθνικό επίπεδο και δραστηριοποιούνται με βάση την πολιτική τους τοποθέτηση. Με τον τρόπο αυτό δίνεται έμφαση στο διεθνικό χαρακτήρα της Ένωσης και τις κοινές ιδεολογικές αξίες των λαών έναντι των εθνικών τους συμφερόντων. Οι κύριες πολιτικές ομάδες για τα έτη 2024-2029 περιλαμβάνουν: το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (EPP), που είναι κεντροδεξιό, χριστιανοδημοκρατικό, το Renew Europe (RE), που είναι φιλελεύθερο και φιλοευρωπαϊκό, το Πράσινοι - Ευρωπαϊκή ελεύθερη συμμαχία (Greens / EFA), που είναι περιβαλλοντολογικό και περιφερειακό, το Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές (ECR), που είναι συντηρητικό και μεταρρυθμιστικό, το Ταυτότητα και Δημοκρατία (ID), που είναι εθνικιστικό και ευρωσκεπτικιστικό και η Αριστερά (GUE/NGL) , που είναι αριστερό και σοσιαλιστικό. Οι πολιτικές αυτές ομάδες διαπραγματεύονται συμμαχίες, σχηματίζουν συνασπισμούς και διαμορφώνουν το διορισμό βασικών ηγετών της Ε.Ε., όπως ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι συζητήσεις του Κοινοβουλίου έχουν δυναμική, αντανακλούν την ποικιλομορφία στις ιδεολογίες της Ευρώπης και τις συζητήσεις για την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, την πολιτική για το κλίμα, το παγκόσμιο εμπόριο, την ψηφιακή εποχή.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μοιράζεται τη νομοθέτηση με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο της συναπόφασης, που είναι η συνήθης νομοθετική διαδικασία. Σύμφωνα με αυτή τη διαδικασία, μια νέα νομοθεσία προτείνεται, συντάσσεται και υποβάλλεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Πρόταση αυτή εξετάζεται και αν χρειάζεται τροποποιείται, από το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Στη Δεύτερη Ανάγνωση το Κοινοβούλιο εξετάζει τις τροποποιήσεις που προτάθηκαν από το Συμβούλιο για να τις εγκρίνει ή να τις απορρίψει. Το επόμενο στάδιο είναι αυτό της συνδιαλλαγής όπου σε περίπτωση διαφωνιών μια επιτροπή συνδιαλλαγής προτείνει συμβιβασμό και αυτό της έγκρισης, όπου όταν τα δυο θεσμικά όργανα συμφωνήσουν εγκρίνεται επίσημα η νομοθεσία. Αυτά τα δυο όργανα συμφωνούν σε ένα ακριβές κείμενο που καθίσταται νόμος. Μες τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η ισορροπία μεταξύ δημοκρατικής νομιμότητας, μέσα από τη δράση του Κοινοβουλίου και εθνικής εκπροσώπησης, μέσα από τη δράση του Συμβουλίου.

Η διαδικασία της συναπόφασης του Κοινοβουλίου αφορά στους περισσότερους τομείς της πολιτικής της ΕΕ, όπως: η ενιαία αγορά και η προστασία των καταναλωτών, η πολιτική για το περιβάλλον και το κλίμα, οι μεταφορές, η ενέργεια και η γεωργία, η μετανάστευση και η εσωτερική ασφάλεια, η ψηφιακή πολιτική και η προστασία δεδομένων. Σε συγκεκριμένους τομείς, όπως η φορολογία και η εξωτερική πολιτική, ο ρόλος του Κοινοβουλίου παραμένει συμβουλευτικός, ενδεικτικό της ευαισθησίας αυτών των τομέων στην εθνική κυριαρχία των κρατών μελών.

Εκτός της νομοθετικής του αρμοδιότητας, το Κοινοβούλιο έχει δημοσιονομικές και εποπτικές λειτουργίες καθώς διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο των οικονομικών της Ένωσης και στην επίβλεψη των ενεργειών άλλων θεσμικών οργάνων.

Σε ότι αφορά τις δημοσιονομικές αρμοδιότητες, το Κοινοβούλιο, μαζί με το Συμβούλιο, εγκρίνει τον προϋπολογισμό της Ένωσης, τροποποιεί ή απορρίπτει προτάσεις του προϋπολογισμού, με γνώμονα την ευθυγράμμιση των δαπανών με τις πολιτικές προτεραιότητες της Ένωσης, όπως η πράσινη μετάβαση, η καινοτομία, η συνοχή και η ανθρωπιστική βοήθεια. Το Κοινοβούλιο αποφασίζει για όλες σχεδόν τις δαπάνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και λειτουργεί εποπτικά για ενέργειες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και άλλων οργάνων της Ε.Ε. Ακόμη, εγκρίνει τον διορισμό του Προέδρου της Επιτροπής και του Σώματος των Επιτρόπων και μπορεί να ασκήσει μομφή στην Επιτροπή στο σύνολό της.

Μέσω τακτικών συζητήσεων, προφορικών ερωτήσεων και ερευνητικών επιτροπών, ελέγχεται η εφαρμογή των πολιτικών και οι ηγέτες της Ε.Ε. θεωρούνται υπόλογοι. Ακόμη, το Κοινοβούλιο μπορεί να λάβει σταθερή τάση κατά παραβιάσεων εντός των κρατών μελών, υπερασπιζόμενο το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Κάθε πέντε έτη, στις δημοκρατικές εκλογές σε ηπειρωτική κλίμακα, οι πολίτες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκλέγουν τους εκπροσώπους τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι εκλογές διεξάγονται σύμφωνα με τους εθνικούς κανονισμούς εκάστοτε κράτους μέλους, τηρώντας κοινές δημοκρατικές αρχές, με αναλογική εκπροσώπηση, ώστε οι μικρότερες πολίτικες ομάδες να κερδίσουν έδρες και να διασφαλιστεί με αυτόν τον τρόπο η ποικιλομορφία και ένα ευρύ φάσμα πολιτικών φωνών εντός του Κοινοβουλίου.
Με πρωτοβουλίες, όπως οι Διάλογοι των Πολιτών, η ψηφιακή προσέγγιση και προγράμματα όπως το Erasmus+, επιδιώκεται μια πιο διαφανής και συμμετοχική ευρωπαϊκή δημοκρατία. Με τον τρόπο αυτό, το Κοινοβούλιο γεφυρώνει το λεγόμενο «δημοκρατικό έλλειμμα» - την αντίληψη ότι η λήψη αποφάσεων της ΕΕ είναι απομακρυσμένη από τους πολίτες.

Οι εκλογές που έπονται, το 2029, θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές, με τις συζητήσεις για την πολιτική για το κλίμα, τη μετανάστευση και την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, να εντείνονται. Μερικές από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το Κοινοβούλιο αφορούν:

• την πολιτική για το κλίμα και την ενέργεια, ειδικότερα την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και τους φιλόδοξους στόχους εκπομπών και βιώσιμες ενεργειακές μεταβάσεις
• τον ψηφιακό μετασχηματισμό και τη διαμόρφωση του ψηφιακού μέλλοντος της Ευρώπης
• γεωπολιτικές προκλήσεις που τονίζουν την ανάγκη για μια πιο ισχυρή και ενοποιημένη εξωτερική ενωσιακή πολιτική
• προκλήσεις που αφορούν τη θεσμική μεταρρύθμιση και το μέλλον της ευρωπαϊκής δημοκρατίας

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σήμερα δρα ως ένας πυλώνας ενότητας, δημοκρατίας και λογοδοσίας. Η εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αντικατοπτρίζεται στη μετάβαση του Κοινοβουλίου από συμβουλευτικό όργανο σε συννομοθέτη για τη διασφάλιση της πολυφωνίας και ποικιλομορφίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι το μόνο θεσμικό όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εκλέγεται άμεσα από τον λαό και μέσα από τις νομοθετικές, δημοσιονομικές και εποπτικές αρμοδιότητές του, καθορίζει τους νόμους της Ευρώπης αλλά και τις δημοκρατικές αξίες της. Με αυτόν τον τρόπο, διασφαλίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση ως ένα δημοκρατικό οικοδόμημα συνεργασίας μεταξύ των εθνών.