Γιώργος Μουστάκας: Η ιστορία του «γίγαντα» που σκοτώθηκε το '74 πριν παίξει στον Παναθηναϊκό

Στην καλαθόσφαιρα, η μεγάλη ομάδα της εποχής ήταν η ΠΑΕΚ Κερύνειας, η ομάδα της πόλης μου. Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθός της, η ΠΑΕΚ τότε, για την Κύπρο, ήταν ό,τι ο Άρης Θεσσαλονίκης της δεκαετίας του ’80 για την Ελλάδα!

Όλη η Κύπρος θαύμαζε αυτή την ομάδα. Όπου κι αν έπαιζε, στη Λευκωσία, στη Λεμεσό, οι φίλαθλοι έτρεχαν να τη δουν. Ήταν μια σπουδαία ομάδα, που έπαιξε τρεις φορές στο Πανελλήνιο Πανεπαρχιακό Πρωτάθλημα για πρόκριση στην Α΄ Εθνική, αλλά έχασε την άνοδο στις λεπτομέρειες.

Κι όμως, την άξιζε. Ήταν μια ομάδα που έπαιζε μπάσκετ τριάντα χρόνια μπροστά από την εποχή της, απίστευτο για μια τόσο μικρή πόλη να διαθέτει ομάδα με τακτικές και συστήματα που σπάνια βλέπαμε ακόμη και στην Ελλάδα.

Η εισβολή και η καταστροφή

Εκείνη η άνοδος συνέβαινε πριν ακόμη αρχίσουν τα μεγάλα έργα υποδομής από το κυπριακό κράτος. Είχαν ήδη αρχίσει να δημιουργούνται γήπεδα με χόρτο, στην Κερύνεια, στη Μόρφου, στη Λύση και στην Άχνα. Τέσσερις περιοχές που σήμερα είναι κατεχόμενες. Οι μεγάλες πόλεις τότε δεν είχαν ακόμη.

Ο Κυπριακός Οργανισμός Αθλητισμού είχε ξεκινήσει να προγραμματίζει τον εκσυγχρονισμό των γηπέδων, όμως εκείνη την εποχή υπήρχαν ελάχιστα. Κάθε πόλη διέθετε ένα γήπεδο, όπου γίνονταν όλα: ποδόσφαιρο, μπάσκετ, βόλεϊ, στίβος. Τα υπόλοιπα ήταν σχολικά γήπεδα. Κι όμως, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η Κύπρος είχε πετύχει μικρά θαύματα.

Δυστυχώς, ήρθε η τουρκική εισβολή. Ο χρόνος πάγωσε. Όλα καταστράφηκαν. Οι ομάδες των κατεχόμενων περιοχών βυθίστηκαν στον μαρασμό. Βρέθηκαν στις ελεύθερες περιοχές χωρίς τίποτα, χωρίς λεφτά, χωρίς ρούχα, χωρίς στολές, χωρίς μπάλες.

Πολλοί αθλητές χάθηκαν. Κάποιοι αιχμαλωτίστηκαν, άλλοι σκοτώθηκαν. Υπολογίζεται ότι το 1974 σκοτώθηκαν περίπου σαράντα ποδοσφαιριστές μόνο από την Α΄ κατηγορία και πολλοί ακόμη από άλλα αθλήματα: μπάσκετ, βόλεϊ, επιτραπέζια αντισφαίριση.

Πέρα από την προσφυγοποίηση και τον εκτοπισμό, χάθηκαν άνθρωποι, ταλέντα, ψυχές του κυπριακού αθλητισμού.

View this post on Instagram

A post shared by Π.Α.Ε.Ε.Κ. Κερύνειας (@paeekyrenia)

Η Κερύνεια, η πόλη χωρίς διαχωρισμούς

Η Κερύνεια ήταν η μοναδική πόλη όπου ο πληθυσμός, ελληνικός και τουρκικός, δεν είχε διαχωριστεί. Ήταν μια μεικτή πόλη, χωρίς διαχωρισμούς, όπου η ζωή συνεχιζόταν κανονικά, όπως πριν.

Στις άλλες πόλεις, όταν έγινε η ανταρσία των Τουρκοκυπρίων τον Δεκέμβριο του ’63, στις ταραχές του 1963–1964, επιχείρησαν να καταλύσουν το κράτος και να επιβάλουν μια μορφή διχοτόμησης. Δημιούργησαν τότε θύλακες σε διάφορες περιοχές και πόλεις, τους οποίους έλεγχαν πλήρως, με τη στήριξη, βεβαίως, της Τουρκίας: στη Λεμεσό, στην Αμμόχωστο, στη Λευκωσία, στη Λάρνακα και στην Πάφο.

Οι συνοικίες των Τουρκοκυπρίων είχαν αποκοπεί από τις ελληνικές. Για παράδειγμα, οι Έλληνες της Λάρνακας και της Αμμοχώστου δεν μπορούσαν να μπουν στις τουρκικές συνοικίες. Όσοι είχαν σπίτια εκεί αναγκάζονταν να φύγουν. Το ίδιο συνέβαινε και στη Λευκωσία, όπου υπήρχε ο τουρκικός τομέας της πρωτεύουσας.

Στην Κερύνεια όμως, η ζωή συνεχιζόταν όπως πριν από το ’64. Ίσως ένας από τους λόγους που η πόλη έμεινε «απείραχτη» να ήταν η μορφολογία του εδάφους γύρω από το βουνό, αλλά και η διάταξη των συνοικιών μέσα στην πόλη. Επιπλέον, οι Έλληνες αποτελούσαν τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού. Δεν μπορούσε εύκολα να δημιουργηθεί θύλακας. Δεν υπήρχε τρόπος να αποκοπεί ένα κομμάτι και να κρατηθεί υπό έλεγχο.

Κι όμως, ο στόχος της Τουρκίας, όπως αποδείχτηκε αργότερα, ήταν ακριβώς αυτός: να δημιουργήσει ένα δικό της κράτος, τουρκοκυπριακό, στην περιοχή της Κερύνειας. Ήταν ο αρχικός τους στόχος, καθώς η πόλη βρίσκεται πολύ κοντά στην Τουρκία. Από τις ακτές της Κερύνειας μπορεί κανείς να φτάσει με βάρκα στην Τουρκία σε περίπου τέσσερις ώρες.

Όταν χιονίζει, φαίνονται καθαρά τα χιόνια στην οροσειρά του Ταύρου, ειδικά όταν ο ουρανός είναι καθαρός. Οι παππούδες μας έλεγαν πως ακούγονταν ακόμη και τα κοκόρια από απέναντι! Ίσως αστικός μύθος, αλλά ενδεικτικός του πόσο κοντά βρίσκεται η Μικρά Ασία από την πόλη μας.

Η Κερύνεια ήταν λοιπόν ο πρώτος στόχος. Δεν κατάφεραν όμως το ’64 να την ελέγξουν, ούτε να δημιουργήσουν δικούς τους θύλακες. Υπήρχαν μόνο μερικοί μικροί, ανάμεσα στην Κερύνεια και τη Λευκωσία.

Οι αθλητικές σχέσεις και το ποδόσφαιρο

Όσο για τις αθλητικές σχέσεις μέσα στην Κερύνεια, ήταν κανονικές. Μάλιστα, ένας από τους κορυφαίους ποδοσφαιριστές της ΠΑΕΚ ήταν ο Ζεχνί Καλμάζ, Τουρκοκύπριος από την Κερύνεια, ο οποίος έπαιξε αργότερα στη Μπεσίκτας και στην ΠΤΤ Άγκυρας (σημερινή Τουρκ Τέλεκομ). Ήταν ένας από τους αγαπημένους μας όταν ήμασταν μικροί, ένα από τα ινδάλματά μας! Δεν υπήρχε εχθρότητα, ούτε κόντρες, ούτε τίποτα τέτοιο.

Αυτό που άλλαξε όμως συνέβη λίγο νωρίτερα, στον αθλητισμό γενικότερα. Το 1955, όταν άρχισε ο αγώνας της ΕΟΚΑ, οι τουρκοκυπριακές ομάδες που ανήκαν στην Κυπριακή Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου (ΚΟΠ) αποσύρθηκαν από το πρωτάθλημα. Αποσύρθηκαν εντελώς και δεν ξαναέπαιξαν. Νομίζω ότι τους είχαν απαγορεύσει να συμμετέχουν, ή τους είπαν, για λόγους ασφαλείας, πως ήταν καλύτερα να μην αγωνίζονται. Προσχήματα έψαχναν κι εκείνοι για να αποκοπούν. Γιατί μετά την ανεξαρτησία, το 1960, θα μπορούσαν άνετα να επιστρέψουν στις διοργανώσεις.

Βλέπετε, σε κάθε πόλη υπήρχε μόνο ένα γήπεδο, κοινό για όλους, και οι τουρκοκυπριακές ομάδες έπαιζαν σε γήπεδα ελληνικών σωματείων. Από τότε δημιουργήθηκε ο διαχωρισμός στο ποδόσφαιρο και γενικότερα στον αθλητισμό. Τα τουρκοκυπριακά σωματεία δεν συμμετείχαν πλέον στις κυπριακές διοργανώσεις, ιδίως στο ποδόσφαιρο, που ήταν και το πιο δημοφιλές άθλημα. Ωστόσο, ορισμένοι ποδοσφαιριστές συνέχιζαν να αγωνίζονται σε ελληνικές ομάδες.

Οι Τουρκοκύπριοι είχαν δύο-τρεις πολύ καλές ομάδες, που είχαν κατακτήσει στο παρελθόν πρωταθλήματα και κύπελλα. Δημιούργησαν τότε δική τους ομοσπονδία ποδοσφαίρου, και άλλων αθλημάτων, κυρίως όμως του ποδοσφαίρου. Όμως αυτή η ομοσπονδία δεν είναι αναγνωρισμένη ούτε από την UEFA, ούτε από τη FIFA, ούτε από κανέναν, μέχρι σήμερα.

Διατηρούν δικά τους πρωταθλήματα, αλλά είναι χαμηλού επιπέδου. Δεν αντιλήφθηκαν ότι με την απόσχιση και τη δημιουργία δικής τους ομοσπονδίας υποχώρησαν πολύ σε σχέση με πριν. Και πράγματι, δεν υπάρχει καμία σύγκριση: μέχρι το 1955 υπήρχαν τουρκοκυπριακές ομάδες πολύ δυνατές.

Μάλιστα, είχε συμβεί κάτι χαρακτηριστικό. Το 1949, ο ηγέτης των Τουρκοκυπρίων, ο Φαζίλ Κιουτσούκm, που αργότερα έγινε και πρώτος Αντιπρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, αποφάσισε, για εθνικούς λόγους, ότι οι Τουρκοκύπριοι έπρεπε να δημιουργήσουν μια ισχυρή ομάδα που να μπορεί να ανταγωνίζεται και να κερδίζει τις ελληνοκυπριακές.

Πήρε λοιπόν ένα μικρό σωματείο, την Τσετίνκαγια (Çetinkaya, που σημαίνει «Σκληρός Βράχος»), και το ένωσε με μια άλλη ομάδα που ήδη αγωνιζόταν στο πρωτάθλημα, την Τουρκική Αθλητική Λέσχη Λευκωσίας. Οι δύο ομάδες συγχωνεύτηκαν και συνέχισαν υπό το όνομα Τσετίνκαγια.

Με διάφορους τρόπους, θεμιτούς και μη, έπεισαν πολλούς Τουρκοκύπριους ποδοσφαιριστές από άλλες πόλεις να ενταχθούν εκεί. Έτσι δημιούργησαν μια πανίσχυρη ομάδα, που κατέκτησε πρωταθλήματα, κύπελλα και Σούπερ Καπ, την περίφημη «Ασπίδα». Οι μόνοι που δεν μετακινήθηκαν ήταν μερικοί παίκτες της ΑΕΛ Λεμεσού, που τότε ήταν πολύ δυνατή και είχε κατακτήσει τίτλους. Ανάμεσά τους, ο Σεβίμ Εμπέογλου και κάποιοι άλλοι αρνήθηκαν να μετακινηθούν.

Πριν από μερικά χρόνια, όταν υπήρξε μια προσπάθεια επαναπροσέγγισης μεταξύ των σωματείων των δύο πλευρών, μετά το 2004, έγινε μια συμβολική κίνηση: η αντιπροσωπεία της ΚΟΠ πήγε στα γραφεία της Τσετίνκαγια και παρέδωσε την «Ασπίδα» που είχαν κερδίσει τότε, και η οποία είχε μείνει στα γραφεία της Ομοσπονδίας. Σήμερα εκτίθεται στο οίκημά τους.

Άλλες κοινότητες και σωματεία

Εκείνα τα χρόνια υπήρχαν και αρμενικές ομάδες, δύο στη Λευκωσία: η ΑΫΜΑ και η Καϊτζάκ (στα ελληνικά «Αστραπή»). Δυστυχώς διαλύθηκαν όταν η αρμενική συνοικία της πρωτεύουσας καταλήφθηκε από τους Τουρκοκύπριους το 1964.

Υπήρχαν επίσης σωματεία των Μαρωνιτών, κυρίως στην επαρχία Κερύνειας, όπου βρίσκονται τα χωριά τους: Κορμακίτης, Ασώματος, Αγία Μαρίνα, όλα σήμερα κατεχόμενα. Υπάρχει ακόμα κόσμος που μένει εκεί. Τα μαρωνίτικα σωματεία του Κορμακίτη δυστυχώς διαλύθηκαν, όμως συνεχίζουν άλλα, όπως η Ένωση Νέων Ασωμάτου και ο Κέδρος Αγίας Μαρίνας, που αγωνίζονται στα τοπικά πρωταθλήματα.

Μπορούμε να πούμε πως τα πρώτα χρόνια, μέχρι το 1955, το κυπριακό ποδόσφαιρο ήταν ένα πολυπολιτισμικό, πολυεθνικό πρωτάθλημα. Έλληνες, Τουρκοκύπριοι, Αρμένιοι, Μαρωνίτες, όλοι μαζί στα ίδια γήπεδα, στις ίδιες κερκίδες.

Ήταν μια άλλη εποχή, μια Κύπρος που, έστω και με δυσκολίες, ζούσε ενωμένη μέσα από τον αθλητισμό.

Η Κερύνεια είχε μεγάλη παράδοση στο μπάσκετ και στο βόλεϊ. Μαζί με τη Μόρφου, κι εκείνη κατεχόμενη σήμερα, αποτελούσαν δύο από τα σημαντικότερα κέντρα του κυπριακού μπάσκετ εκείνη την εποχή. Στη Μόρφου υπήρχε ο Διγενής Ακρίτας, σπουδαία ομάδα κι αυτή. Υπήρχε μεγάλη αντιπαλότητα: Κερύνεια και Μόρφου ζούσαν για το μπάσκετ. Και στα σχολεία, όταν παίζαμε μπάσκετ, βόλεϊ κ.λπ., το πάθος ήταν τεράστιο.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 επέστρεψε από τις σπουδές του στην Αθήνα ο Κερυνειώτης Αλέκος Ιακωβίδης, καθηγητής γυμναστικής και από τους σπουδαιότερους καλαθοσφαιριστές που ανέδειξε ποτέ η Κύπρος. Νεαρός τότε, αλλά άριστος γνώστης του αθλήματος, ήταν μαθητής του Φαίδωνα Ματθαίου.

Όταν γύρισε στην Κερύνεια, δημιούργησε κάτι σπουδαίο: την ΠΑΕΚ, μια ομάδα γεμάτη ταλέντα, αποτελούμενη κυρίως από μαθητές των δύο σχολείων της πόλης, του εξατάξιου Γυμνασίου και της Εμπορικής Σχολής. Ο Ιακωβίδης ήταν τα πάντα: παίκτης, προπονητής, γυμναστής, ηγέτης. Ήταν μια δημιουργία δική του, γεμάτη ψυχή και όραμα.

Δίπλα του είχε τον Ερμή Χριστοδούλου, βετεράνο καλαθοσφαιριστή και πετοσφαιριστή, αξιωματικό της Εθνικής Φρουράς. Ο Ερμής έγινε γνωστός αργότερα, το 1974, όταν κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος ένας υπολοχαγός από τη χουντική πλευρά τον πυροβόλησε στα πόδια, επειδή ήταν μακαριακός και πιστός στη νομιμότητα. Τον άφησαν να πεθάνει όμως επέζησε. Και όχι μόνο επέζησε: ξαναπερπάτησε. Παρά τις εγχειρήσεις και την ταλαιπωρία στο εξωτερικό, επέστρεψε.

Έμεινε ήρωας στο χώμα της Κερύνειας

Ανάμεσα στα μεγάλα ταλέντα της ΠΑΕΚ ήταν ο Γιώργος Μουστάκας και ο Τάκης Τσαγγαρίδης, ο δεύτερος ένα πραγματικό θηρίο, ένας λευκός Σχορτσανίτης, θα λέγαμε. Ο Μουστάκας έπαιζε στις θέσεις 3-4, με εκπληκτικό σουτ και τεχνική. Ήταν ο μικρότερος της πεντάδας. Το 1967-68 μπήκε στην ομάδα, μόλις 14 χρονών.

Οι υπόλοιποι ήταν ο Τάκης Τσαγγαρίδης, ο Πανίκος Πάρπας, φοβερός σουτέρ, ο πολυσύνθετος Ανδρέας Παμπόρης, πρωταθλητής στίβου και ποδοσφαιριστής, ως δεύτερος γκαρντ, ο ίδιος ο Ιακωβίδης και ο Ερμής Χριστοδούλου, που έμπαινε αλλαγή. Ο Μουστάκας, όμως, ξεχώριζε. Είχε απίστευτη τεχνική, φαντασία και τεράστια χέρια, του κάναμε πλάκα ότι οι χούφτες του ήταν σαν ρακέτες!

Στην πρώτη ομάδα έπαιζε στα 15 του. Με την καθοδήγηση του Ιακωβίδη εξελίχθηκε σε παίκτη-φαινόμενο. Είχε μια κίνηση που δεν έχω ξαναδεί: ντρίμπλα έξω από τη ρακέτα, μπάσιμο, φέρνει την μπάλα πίσω, την πετάει από πίσω του και μπαίνει καλάθι! Χάρλεμ! Και δεν το έκανε μια φορά. έκανε απίστευτα πράγματα που εγώ τα είδα μόνο στους Χάρλεμς.

Στην Κύπρο, ο στρατός ήταν υποχρεωτικός για τους άρρενες και η κατάταξη γινόταν μόλις τελείωνες το σχολείο. Η θητεία διαρκούσε δύο χρόνια τότε. Ο Γιώργος κατατάχθηκε το 1972 στις Καταδρομές, όπως πολλοί αθλητές, και ήταν λοχίας. Το 1974, στις 20 Ιουλίου, ήταν να απολυθεί. Ήταν η άτυχη σειρά, η 54Β. Το πραξικόπημα είχε προηγηθεί στις 15 Ιουλίου.

Η Μοίρα του τότε ήταν στην Κερύνεια, στο Πέλλα Πάις, πάνω στο βουνό. Επειδή ήταν ατίθασος, φύσει ανυπότακτος και πολύ αγαπητός, δημοφιλής και στις γυναίκες, συγκρούστηκε με έναν λοχαγό του. Τον χτύπησε! Φαντάσου, μέσα στη Χούντα και στα ΛΟΚ, να δείρεις αξιωματικό… Τον έστειλαν σε δυσμενή μετάθεση στην 32η Μοίρα Καταδρομών, στον Πενταδάκτυλο, στον Άγιο Χρυσόστομο. Εκείνη τη Μοίρα την έλεγαν «Αλκατράζ». Αν είχε μείνει στην 33η, ίσως να ζούσε, θα είχε διαφορετική πορεία στις μάχες.

Κατά τη διάρκεια της εισβολής, οι μονάδες διαλύθηκαν. Προσπαθώντας να ενωθούν με τη μοίρα τους, τέσσερις καταδρομείς, ανάμεσά τους και ο Γιώργος που είχε τραυματιστεί στο πόδι, έπεσαν σε ενέδρα Τούρκων κομάντο στη νότια πλευρά του Πενταδάκτυλου. Τους εκτέλεσαν επιτόπου και τους πέταξαν σε καμίνια όπου έφτιαχναν ασβέστη. Εκεί βρέθηκαν τα οστά του το 2011, άθικτα, με σημάδια από 18 σφαίρες στη δεξιά πλευρά. Ο Τούρκος ανθρωπολόγος που έδωσε την πληροφορία είπε στον δικό μας δημοσιογράφο στον «Φιλελεύθερο»:

«Βρήκαμε τέσσερις άνδρες, μεταξύ 20 και 30 ετών υπολογίζουμε. Τρεις κανονικούς άνδρες και έναν γίγαντα! Ο σκελετός του δείχνει δυνατό άνδρα. Πρέπει να ήταν αθλητής, μπασκετμπολίστας».

Ο Γιώργος ήταν να πάει στον Παναθηναϊκό. Του άρεσε και ο Απόλλων Πατρών. Τον είχαν δει σε αγώνες, τον θαύμασαν. Γίνονταν και κρούσεις από κορυφαίες ομάδες της Δυτικής Γερμανίας, τις Λεβερκούζεν, Χάιντελμπεργκ και Χάγκεν, μέσω μιας Γερμανίδας φίλης του, που του εξασφάλιζε επαγγελματικό συμβόλαιο και σπουδές στη Φυσική Αγωγή. Ήθελε όμως την Ελλάδα. Ήταν παιδί με τεράστιο ταλέντο και καθαρόαιμος σουτέρ.

Τα σπίτια μας ήταν κοντά. Τον είδα στο δρόμο και φοβόμασταν μην τον στείλουν στρατοδικείο για το επεισόδιο με τον αξιωματικό. Μάλλον όμως τον προστάτεψε ο ταγματάρχης Κατσάνης, διοικητής της 33ης Μοίρας και ένας από τους ήρωες του 1974. Τον αγαπούσε πολύ, γιατί και ο ίδιος ήταν αθλητής στα νιάτα του και θεωρούσε τον Γιώργο πρότυπο καταδρομέα. Ίσως, αν τα πράγματα είχαν πάρει άλλη τροπή, θα μιλούσαμε σήμερα για έναν μεγάλο αθλητή, έναν παίκτη που θα άφηνε εποχή. Αντί γι’ αυτό, έμεινε ήρωας, στο χώμα της Κερύνειας, που ακόμη περιμένει να ελευθερωθεί.

Η μέρα της εισβολής

Το νιώθαμε ότι έρχεται το κακό. Υπήρχε τρομερή ένταση στην ατμόσφαιρα. Καβγάδες, διαδηλώσεις, φόνοι, δολοφονίες από την ΕΟΚΑ Β' με σειρά επιθέσεων και βομβιστικών ενεργειών, δημιουργούσαν κλίμα φόβου και ανασφάλειας. Η μακαριακή πλευρά αντιδρούσε.

Η 20ή Ιουλίου με βρήκε στην Κερύνεια. Στις 20 Ιουλίου μπαίναμε στρατό! Σειρά μας! Ο Γιώργος απολυόταν και μπαίναμε εμείς. Καταταγήκαμε, όχι όλοι, λίγοι από εμάς, εθελοντές, στην Κερύνεια. Η Εθνική Φρουρά καλούσε όσους μπορούσαν να φέρουν όπλο και ήταν άνω των 16 ετών.

Τα τουρκικά πλοία τα είδαμε να έρχονται. Ήμασταν και μικροί, 18 χρονών. Τι φαντάζεσαι όταν είσαι 18; Ασχολιόσουν με το αν θα γίνει πόλεμος; Η Κερύνεια ήταν τουριστική πόλη. Η Αμμόχωστος επίσης, μεγαλύτερη και κοσμοπολίτικη. Η Κερύνεια πιο γραφική. Ήταν τα δύο τουριστικά κέντρα της Κύπρου.

Η έγνοια μας τότε; Κορίτσια! Τουρίστριες, διασκέδαση… Πηγαίναμε φαντάροι, κάθε βράδυ διασκεδάζαμε, είχαμε πάρτι. Πανηγυρίζαμε κιόλας γιατί είχε μειωθεί η θητεία! Τελικά όμως την κάναμε μεγαλύτερη. Αντί για 14 μήνες, έκανα δυόμιση χρόνια.

Όταν βρέθηκαν τα οστά του Γιώργου το 2011, έγινε η κηδεία του. Οι γονείς του πέθαναν με αυτόν τον καημό. Ο πατέρας του έφυγε 10-12 χρόνια μετά τον Γιώργο. Ξέρεις τι σημαίνει να έχεις ένα παλικάρι δύο μέτρα και να μην ξέρεις αν ζει, αν είναι αιχμάλωτος… Η μητέρα του έζησε περισσότερο, αλλά έφυγε με τον ίδιο καημό. Είχε και έναν αδερφό που είχε μεταναστεύσει στην Αυστραλία, τον άφησε μικρό και τον είδε ξανά στην κηδεία.

Το 1974 η ΠΑΕΚ διαλύθηκε. Από τους παίκτες της τελευταίας πεντάδας σκοτώθηκαν σχεδόν όλοι στην εισβολή, ενώ δύο, οι αδελφοί Ανδρέας και Στέλιος Παμπόρης, πιάστηκαν αιχμάλωτοι. Σκοτώθηκαν οι Γιώργος Μουστάκας, Χρήστος Καρεφυλλίδης, επίσης καταδρομέας λοχίας, και Ανδρέας Χαραλάμπους. Ο Ντίνος Τσαγγαρίδης, ανερχόμενο ταλέντο, ήταν στην πεντάδα, μόλις 15 ετών. Σκοτώθηκε και ο αδερφός του, ο Λούης, παλιός παίκτης. Τέσσερα αδέλφια Τσαγγαρίδηδες έπαιξαν στην ΠΑΕΚ, και τρία αδέλφια οι Μουστάκαδες. Στην τορπιλάκατο που βύθισαν τα αεροπλάνα σκοτώθηκε ο Φοίβος Φιερός, ενώ χάθηκε ακόμη ένας που ήταν στις καταδρομές, ο Γιώργος Τριγγής. Η ομάδα διαλύθηκε. Ήταν τρομερά δύσκολο να αντεπεξέλθει στις νέες συνθήκες.

Εγώ έφυγα στις 22 Ιουλίου, όταν οι Τούρκοι μπήκαν στην Κερύνεια, κατά την οπισθοχώρηση. Μπήκαν γύρω στις 2 μετά το μεσημέρι. Στις 4-4:30 έγινε η εκεχειρία, που ποτέ δεν τηρήθηκε από τους Τούρκους. Οι μάχες συνεχίστηκαν μέχρι το σούρουπο, κυρίως δυτικά και ανατολικά.

Μας διατάχθηκαν να οπισθοχωρήσουμε με αυτοδιάλυση, να πάμε σε χώρο διασποράς 30 χιλιόμετρα πίσω, με την πρόθεση ότι θα ξανακάναμε αντεπίθεση. Η αντεπίθεση όμως δεν έγινε ποτέ. Βρεθήκαμε σε θέση άμυνας. Οι Τούρκοι δεν τήρησαν την εκεχειρία και εξακολούθησαν τις συνεχείς επιθέσεις μέχρι και τις 14 Αυγούστου. Εκεί τελείωσαν όλα.

Κανείς δεν ξεχνά, τίποτα δεν ξεχνιέται

Για κάποιους ξεθωριάζει το όραμα της ελεύθερης Κύπρου. Για κάποιους υπάρχει ακόμα. Δεν μπορώ να σου πω το ποσοστό. Αλλά για κάποιους δεν έχει σβήσει. Μπορεί να σε πουν γραφικό αν το πεις. Όλα εξαρτώνται από τον άνθρωπο: πώς μεγαλώνει, τι βιώματα έχει, αν έχει χάσει συγγενείς, αν είναι πρόσφυγας ή μη.

Εγώ έχασα πάνω από εφτά συγγενείς και διπλάσιους φίλους. Η Ιστορία λειτουργεί διαφορετικά. Αυτό λέω και στους νεότερους… Γιατί πολλοί λένε ότι το Κυπριακό έχει τραβήξει, ότι κουράζει… «Μα πότε θα το λύσουμε;» Λένε να δεχτούμε, να συμβιβαστούμε, με μια λύση που επί της ουσίας εξυπηρετεί την Τουρκία. Κι εγώ λέω: Από τι κουραστήκατε; Είστε στα ανθρακωρυχεία; Σκάβετε στα βουνά; Τι έχει κουράσει;

Η Ιστορία είναι αιώνια. Δεν σταματά επειδή εσύ είσαι 75 και κουράστηκες. Να πάτε να γαμηθείτε! Τι σημαίνει «κουράστηκα»; Να εγκλωβίσεις αιώνια τις νέες γενιές με μια λύση καταστροφική; Να αφήσεις τους νέους να αποφασίσουν; Να αφήσεις τη ζωή και την Ιστορία να προχωρήσει! Πόσες φορές έχει αλλάξει ο χάρτης της Ευρώπης τα τελευταία 100-120 χρόνια; Πόσα κράτη ιδρύθηκαν και πόσα διαλύθηκαν; Η Ιστορία ισοπεδώνει τους κουρασμένους, δικαιώνει τους πεισματάρηδες.

Η ΠΑΕΚ σήμερα

Η ΠΑΕΚ, ως πρωταθλήτρια Κύπρου, συμμετείχε τρεις φορές στο πανεπαρχιακό πρωτάθλημα καλαθοσφαίρισης. Μαύρο και κίτρινο χρώμα, με έμβλημα τον Δικέφαλο Αετό. Το 1989 η ομάδα μπάσκετ συστάθηκε ξανά, με έδρα τη Λευκωσία και ένα ακόμη «ε» στο όνομα, Ποδοσφαιρική Αθλητική Ένωση Επαρχίας Κερύνεας, ΠΑΕΕΚ. Ξαναφτιάξαμε την ομάδα από το μηδέν, παίξαμε στην Ευρώπη, αντιμετωπίσαμε τον ΠΑΟΚ, κάναμε αδελφοποίηση μαζί του, φτάσαμε σε τελικό κυπέλλου. Μετά ήρθε λουκέτο. Τώρα ξαναρχίσαμε, η ομάδα παίζει στη Β’ κατηγορία και επαναφέραμε το έμβλημα του Δικέφαλου.

Η Κερύνεια σήμερα

Παλιά, όταν μου ζητούσαν να την περιγράψω, έλεγα: ένας ζωγραφικός πίνακας που τον έφτιαξε ο Θεός. Το βουνό, η πεδιάδα και η θάλασσα αγκαλιασμένα, σφιχταγκαλιασμένα, με όλα τα χρώματα που μπορεί να φανταστεί κανείς. Λουλούδια, άνθη, περιβόλια με λεμονιές, μανταρίνια, ελιές, χαρουπιές, πεύκα… Ένας δυναμισμός απίστευτος, δεν χόρταινες να τον βλέπεις. Τώρα είναι ένα τέρας. Κατέστρεψαν οι Τούρκοι το φυσικό περιβάλλον, μπετόν παντού.

Η μέρα που έφυγα…

Θα σου πω μια ιστορία που κουβαλώ από την Κερύνεια. Στην οπισθοχώρηση, ήταν χάος. Φωτιές. Έριχναν και βόμβες ναπάλμ οι Τούρκοι. Φωτιές στον Πενταδάκτυλο, μέσα στην πόλη. Εμείς ράκοι, σακατεμένοι, κατασκοτωμένοι, νηστικοί. Τρεις μέρες πολέμου. Βόμβες που έριχναν… Η θερμοκρασία 60 βαθμοί. Καλοκαίρι. Οπισθοχωρούσαμε σε μικρές ομάδες, των 4-6, για να μην δίνουμε στόχο.

Σε κάποια στιγμή γύρισα το βλέμμα μου… Δεν ξέρω αν έχεις υπόψη σου την Κερύνεια και τον Άγιο Ιλαρίωνα, το φρούριο. Ήταν από πάνω στο βουνό. Όπως γύρισα, είδα το φεγγάρι, είχε βγει, νυχτώσει πια. Ήταν σε σχήμα ημισελήνου, πάνω από το φρούριο, κοκκινωπό, σαν κεχριμπάρι. Μου φάνηκε σα να με κορόιδευε, σαν ένα σαρδόνιο χαμόγελο, όπως ήταν και η κατάσταση… Έβαλα τα κλάματα. Φώναζα στους άλλους, ήμασταν τέσσερις στην ομάδα: «Σαν την Πόλη, σαν την Πόλη».

Το είδα σαν σύμβολο, όπως τη νύχτα που έπεσε η Κωνσταντινούπολη από τον Μωάμεθ, το φεγγάρι είχε βγει σε σχήμα ημισελήνου. Βλέπεις τη σημαία του εχθρού, του κατακτητή, και αυτό δεν θα το ξεχάσω ποτέ. Θα πεθάνω μαζί της, εκτός αν αξιωθώ και πάω πίσω νικητής… μόνο τότε θα σβηστεί από μέσα μου.