Όταν η επιστήμη γίνεται εμπειρία: Τι περιμένουμε να δούμε στο What If – Science Festival του Ιδρύματος Ευγενίδου

Πώς περνάμε από τη θεωρία των σχολικών βιβλίων στην έμπρακτη ανακάλυψη; Πώς συνδέονται τα 70 χρόνια ιστορίας ενός ιστορικού ιδρύματος με το μέλλον της τεχνολογίας, της διαστημικής εξερεύνησης και της τεχνητής νοημοσύνης;

Με το κεντρικό σύνθημα «Δεν ήταν πάντα έτσι», το Ίδρυμα Ευγενίδου γιορτάζει επτά δεκαετίες προσφοράς στην εκπαίδευση και τον πολιτισμό, εγκαινιάζοντας το What If – Science Festival. Στις 18 και 19 Σεπτεμβρίου, η επιστήμη βγαίνει από τα εργαστήρια και τις αίθουσες διδασκαλίας: πειράματα, STEM εργαστήρια, ρομποτικές μάχες, 3D printing, σεισμοί, ηφαίστεια και εντυπωσιακά science shows καλούν μικρούς και μεγάλους να πειραματιστούν, να δοκιμάσουν και να θέσουν τα δικά τους ερωτήματα.

Για τη φιλοσοφία του φεστιβάλ, αλλά και τις προκλήσεις της επιστήμης του μέλλοντος, μιλήσαμε με την Υπεύθυνη του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας του Ιδρύματος Ευγενίδου, Δρ. Βάλια Λύρατζη.

Το Ίδρυμα Ευγενίδου συμπληρώνει 70 χρόνια προσφοράς. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το What If – Science Festival ως ο νέος αυτός θεσμός;

Τα 70 χρόνια του Ιδρύματος Ευγενίδου δεν θέλαμε να είναι απλώς μια επέτειος που κοιτάζει μόνο προς τα πίσω. Είναι μια αφορμή για να αναρωτηθούμε τι άλλαξε μέσα σε 70 χρόνια και, κυρίως, τι έχουμε μπροστά μας;

Από αυτή την ανάγκη γεννήθηκε το What If. Ως μια γιορτή της επιστήμης, αλλά ταυτόχρονα ως μια πρόσκληση στην αμφιβολία, στην περιέργεια και στην αναζήτηση. Η επιστήμη, άλλωστε, ξεκινά πάντα από ένα ερώτημα.

Έτσι, όπως κάνουμε και στις περισσότερες δραστηριότητες που δημιουργούμε για το κοινό μας θέλαμε, ένα φεστιβάλ που δεν θα έβαζε το κοινό απέναντι από τη σκηνή για να παρακολουθήσει παθητικά κάποια θέματα που σχετίζονται με την επιστήμη. Αντιθέτως, θα το προσκαλούσε να γνωρίσει έμπρακτα και βιωματικά την επιστήμη. Να πειραματιστεί, να αγγίξει, να δοκιμάσει, να κάνει λάθος, να ξαναδοκιμάσει και τελικά να ανακαλύψει. Γι’ αυτό και για δύο ημέρες ολόκληρο το Ίδρυμα μετατρέπεται σε ένα μεγάλο πεδίο εξερεύνησης.

Το κεντρικό μήνυμα είναι το «Δεν ήταν πάντα έτσι». Πώς συνδέεται η διαδρομή των τελευταίων 70 ετών με το μέλλον της επιστήμης;

Το «Δεν ήταν πάντα έτσι» είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ δυνατό, γιατί αποτυπώνει την αλήθεια πίσω από την εξέλιξη της επιστήμης. Είναι μια υπενθύμιση ότι πολλά από αυτά που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα κάποτε ήταν αδιανόητα.

Πριν από 70 χρόνια, ένας άνθρωπος που μιλούσε για έναν κόσμο συνδεδεμένο ψηφιακά, για τεχνητή νοημοσύνη, για ρομπότ που μπορούν να κινηθούν αυτόνομα ή για τρισδιάστατη εκτύπωση θα μιλούσε για επιστημονική φαντασία. Σήμερα είναι μέρος της πραγματικότητάς μας.

Και κάπως έτσι το μήνυμα λειτουργεί και ως ερώτηση για το μέλλον: αν η πραγματικότητα άλλαξε τόσο δραστικά τα προηγούμενα 70 χρόνια, ας αναρωτηθούμε τι μας επιφυλάσουν τα επόμενα 70 χρόνια στα πεδία της επιστήμης και της τεχνολογίας.

Η πρώτη ημέρα εστιάζει στην κριτική σκέψη και την ανακάλυψη, ενώ η δεύτερη έχει πιο οικογενειακό χαρακτήρα. Τι ξεχωριστό θα ζήσει ένας επισκέπτης κάθε μέρα;

Την Παρασκευή θέλουμε να βάλουμε λίγο περισσότερο το μυαλό σε «λειτουργία ερωτήσεων». Είναι η ημέρα των μεγάλων ιδεών: από τη διαστημική εξερεύνηση και τις μαύρες τρύπες μέχρι το DNA, τη ρομποτική και τις οπτικές ίνες. Και στο τέλος της ημέρας θέτουμε ένα σημαντικό ερώτημα: «Πιστεύουμε ό,τι βλέπουμε;» Πώς ξεχωρίζουμε την επιστημονική γνώση από την παραπληροφόρηση; Πόσο εύκολα μπορούμε να αμφισβητήσουμε ακόμη και κάτι που θεωρούμε δεδομένο;

Το Σάββατο ανεβάζουμε ρυθμούς και μπαίνουμε σε πιο γιορτινή διάθεση. Η επιστήμη βγαίνει στους εξωτερικούς χώρους και γίνεται παιχνίδι και γιορτή. Κατασκευές, πειράματα, ρομποτικές μάχες, 3D printing, υποβρύχια ρομποτική, σεισμοί και ηφαίστεια, ήχος και μουσική, quiz, κυνήγι θησαυρού είναι κάποια από τα δρώμενα στα οποία μπορούν να συμμετάσχουν μικροί και μεγάλοι. Θέλουμε ένα παιδί να φύγει έχοντας λερωμένα τα χέρια του από ένα πείραμα, αλλά και οι γονείς, οι έφηβοι και άνθρωποι κάθε ηλικίας να έχουν ξαναβρεί την περιέργεια που είχαν ως παιδιά.

Ποιος είναι ο ρόλος του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας στη διοργάνωση των διαδραστικών πειραμάτων και των STEM εργαστηρίων;

Το Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας είναι στην καρδιά αυτής της φιλοσοφίας. Είναι ένας χώρος αφιερωμένος στις Θετικές Επιστήμες και τις σύγχρονες Τεχνολογίες, όπου η θεωρία συναντά το πείραμα, η γνώση γίνεται πράξη και η ανακάλυψη συνδυάζεται με το παιχνίδι και τη διασκέδαση. Εδώ, οι επισκέπτες δεν μαθαίνουν απλώς. Δοκιμάζουν, πειραματίζονται, αλληλεπιδρούν και απολαμβάνουν την επιστήμη μέσα από μια ζωντανή, συμμετοχική εμπειρία.

Η βασική μας πεποίθηση είναι ότι η επιστήμη δεν κατακτάται μόνο μέσα από μια εξήγηση. Προσεγγίζεται μέσα από την εξερεύνηση. Μέσα από έναν συνεχή κύκλο από υποθέσεις, δοκιμές, αποτυχίες και νέες προσεγγίσεις Μέσα από μια διαδικασία στην οποία έχεις την ευκαιρία να ανακαλύψεις μόνος σου πώς και γιατί λειτουργεί κάτι και όχι μέσα από έτοιμες απαντήσεις. Γιατί η πραγματική μάθηση γεννιέται μέσα από την περιέργεια, τον πειραματισμό και την προσωπική ανακάλυψη.

Αυτό ακριβώς υπηρετεί το Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας. Στους δύο ορόφους της Έκθεσης υπάρχουν 57 διαδραστικά εκθέματα, που καλύπτουν πεδία όπως η Φυσική, η Χημεία, η Βιολογία, τα Μαθηματικά, η Πληροφορική και η Ρομποτική. Παράλληλα, στο ειδικά διαμορφωμένο αμφιθέατρο πραγματοποιούνται επιδείξεις πειραμάτων και Science Shows. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα περιβάλλον όπου ο επισκέπτης δεν είναι θεατής αλλά ενεργός συμμετέχων.

Αυτή η φιλοσοφία κυριαρχεί και στο What If. Τα διαδραστικά workshops της πρώτης ημέρας φέρνουν το κοινό σε επαφή με το DNA, τις χημικές ουσίες, τις μαύρες τρύπες, τη ρομποτική και τις οπτικές ίνες, ενώ τη δεύτερη ημέρα η επιστήμη συναντά τα ηφαίστεια και τους σεισμούς, τον ήχο και τη μουσική, τις εκρήξεις, τη ρομποτική, το 3D printing, και την υποβρύχια τεχνολογία.
Υπάρχει και ένα ακόμη στοιχείο που, για μένα, έχει ιδιαίτερη σημασία: το Κέντρο Επιστήμης και Τεχνολογίας είναι ένας χώρος ανοιχτός σε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και με διαφορετικό βαθμό εξοικείωσης με την επιστήμη. Δεν χρειάζεται να είσαι «καλός στη Φυσική» για να μπεις στη διαδικασία της ανακάλυψης. Μπορεί να είσαι μαθητής, φοιτητής, γονιός ή απλώς ένας ενήλικας που εξακολουθεί να έχει περιέργεια για τον κόσμο γύρω του.

Για εμάς, αυτή είναι μια πολύ σημαντική παράμετρος της εκπαίδευσης: να μην δίνουμε έτοιμες απαντήσεις χωρίς πρώτα να έχουν δημιουργηθεί τα απαραίτητα ερωτήματα. Να προκαλούμε το κοινό μας να αναρωτηθεί, να πειραματιστεί και να ανακαλύψει μόνο του τις απαντήσεις. Και κάπου εκεί συναντιέται η φιλοσοφία του Κέντρου Επιστήμης και Τεχνολογίας με την ιδέα του What If: όλα ξεκινούν από μια ερώτηση. Από ένα «Και αν…;» που μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα ανακάλυψη.

Πώς καταφέρνετε να κάνετε σύνθετες επιστημονικές έννοιες προσβάσιμες και ελκυστικές τόσο σε φοιτητές και νέους όσο και σε μικρότερα παιδιά;

Δεν προσπαθούμε να κάνουμε την επιστήμη «πιο απλή» με την έννοια ότι αφαιρούμε το περιεχόμενό της, αλλά πιο άμεση και βιωματική, μετατρέποντας τη γνώση σε εμπειρία. Ειδικότερα για τα μικρά παιδιά προσπαθούμε να κάνουμε την πρώτη επαφή μαζί της ευχάριστη και διασκεδαστική.

Ένα παιδί μπορεί να ξεκινήσει από κάτι που το εντυπωσιάζει, όπως μια έκρηξη, ένα ρομπότ ή ένα ηφαίστειο, και να φτάσει στο «γιατί συμβαίνει αυτό;». Ένας έφηβος μπορεί να ενδιαφερθεί για την τεχνητή νοημοσύνη ή την αυτόνομη οδήγηση και να οδηγηθεί σε πιο σύνθετα ερωτήματα. Και ένας ενήλικας μπορεί να ανακαλύψει την επιστήμη που υπάρχει πίσω από πράγματα που συναντά καθημερινά.

Για τα μικρότερα παιδιά, λοιπόν, στόχος δεν είναι να τους δώσουμε από την πρώτη στιγμή όλη τη γνώση, αλλά να ενισχύσουμε την επιθυμία τους να μάθουν. Για τους μεγαλύτερους, να δώσουμε αφορμές να αμφισβητήσουν, να ψάξουν και να εμβαθύνουν.
Ίσως τελικά αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να κάνει ένα μουσείο επιστήμης και αντίστοιχα ένα Φεστιβάλ: όχι να δώσει όλες τις απαντήσεις, αλλά να δημιουργήσει τις σωστές ερωτήσεις.

Τι προσφέρει το φεστιβάλ στους εκπαιδευτικούς που αναζητούν νέους τρόπους να εμπνεύσουν τους μαθητές τους στις θετικές επιστήμες;

Ένα Φεστιβάλ επιστήμης λειτουργεί ως χώρος έμπνευσης και ανταλλαγής ιδεών για το πώς μπορούν οι θετικές επιστήμες να γίνουν πιο ευχάριστες και λιγότερο τρομακτικές μέσα στη σχολική τάξη. Μπορεί να δείξει στην πράξη πώς να καλλιεργηθεί η περιέργεια των μαθητών και πώς νόμοι και αρχές της επιστήμης μπορούν να μετατραπούν από τη θεωρία και τους δύσκολους τύπους των σχολικών βιβλίων, σε διασκεδαστική εμπειρία.

Με άλλα λόγια, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να γνωρίσουν διαφορετικούς τρόπους παρουσίασης της επιστήμης, όπως πειράματα, διαδραστικές δραστηριότητες, παιχνίδια και εργαστήρια, που μπορούν να προσαρμοστούν στο σχολικό περιβάλλον. Έτσι μπορούν να πάρουν ιδέες και ερεθίσματα που συνδέουν τη σχολική γνώση με τη σύγχρονη έρευνα και την πραγματική ζωή.
Για τον εκπαιδευτικό, επομένως, το What If μπορεί να είναι μια ευκαιρία άτυπης επιμόρφωσης, από όπου μπορεί να πάρει πρακτικές ιδέες και παραδείγματα για να μετατρέψει τη στείρα διδασκαλία μιας επιστημονικής έννοιας σε εμπειρία που εμπνέει τους μαθητές να θέλουν να την ανακαλύψουν.

Αν έπρεπε να ξεχωρίσετε μία εμπειρία που «δεν πρέπει με τίποτα να χάσει» όποιος επισκεφθεί το Ίδρυμα στις 18 & 19 Σεπτεμβρίου, ποια θα ήταν αυτή;

Δύσκολη επιλογή! Αν πρέπει οπωσδήποτε να επιλέξω, θα έλεγα ότι δεν θα πρέπει να χάσει κανείς το απόγευμα του Σαββάτου. Για πρώτη φορά, οι εξωτερικοί χώροι του Ιδρύματος μετατρέπονται σε ένα μεγάλο, ανοιχτό πεδίο επιστήμης, με πολλά διαφορετικά περίπτερα και δράσεις να λειτουργούν ταυτόχρονα.

Από τις 17:00 και μετά, ολόκληρο το Ίδρυμα μετατρέπεται σε μια γιορτή επιστήμης και τεχνολογίας. Οι επισκέπτες δεν περιορίζεται σε μία μόνο δραστηριότητα: μπορούν να δουν πειράματα ήχου και ηφαιστειακές εκρήξεις, να γνωρίσουν τον κόσμο του 3D printing, να χειριστούν ένα υποβρύχιο ρομπότ, να πάρουν μέρος σε ρομποτικές μάχες και να παρακολουθήσουν ένα science show γεμάτο ενέργεια, χρώμα και εντυπωσιακά πειράματα.

Είναι ίσως το σημείο του προγράμματος που αποτυπώνει καλύτερα τη φιλοσοφία του What If: η επιστήμη δεν παρουσιάζεται ως κάτι μακρινό ή θεωρητικό, αλλά ως εμπειρία που αποκτά κανείς μέσα από δραστηριότητες στις οποίες δοκιμάζει, αγγίζει, συμμετέχει και ανακαλύπτει.Και στις 19:00 έρχεται ένα από τα πιο εντυπωσιακά highlights του φεστιβάλ: «Η Επιστήμη των Εκρήξεων». Ένα science show όπου η Φυσική και η Χημεία ανεβάζουν την ένταση με εντυπωσιακά πειράματα, ήχους, χρώματα και λάμψεις. Το κοινό δεν βλέπει απλώς ένα θέαμα· ανακαλύπτει τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από μια έκρηξη και πώς φαινόμενα που μοιάζουν σχεδόν μαγικά εξηγούνται μέσα από την επιστήμη. Είναι ακριβώς εκείνη η στιγμή που μπορεί να κάνει ένα παιδί να πει «θέλω να μάθω πώς έγινε αυτό» - και έναν ενήλικα να ξαναδεί τη Φυσική και τη Χημεία με άλλο μάτι.

Και βέβαια, η βραδιά κλείνει με πάρτι, όπου η μουσική συναντά εντυπωσιακά πειράματα Φυσικής και Χημείας.
Γιατί αυτό είναι τελικά και το What If: να ανακαλύπτεις ότι η επιστήμη μπορεί να είναι γνώση, παιχνίδι, έκπληξη και διασκέδαση - όλα μαζί.

Αν θέτατε εσείς ένα προσωπικό "What If" ερώτημα για την επιστήμη του μέλλοντος, ποια θα θέλατε να είναι η απάντηση;

Θα ρωτούσα: «What if η μεγαλύτερη τεχνολογική πρόοδος στο μέλλον δεν είναι αυτή που θα μας επιτρέπει να κάνουμε περισσότερα, αλλά αυτή που θα μας βοηθήσει να αποφασίζουμε τι μπορούμε να κάνουμε, ώστε να μην επιβαρύνουμε άλλο τον πλανήτη μας και ταυτόχρονα να βελτιώνουμε τις συνθήκες ζωής όλων των κατοίκων του»

Μπορούμε να φανταστούμε μηχανές πιο έξυπνες από εμάς, νέες μορφές ενέργειας, νέες θεραπείες, νέες δυνατότητες εξερεύνησης του Διαστήματος. Δυστυχώς μαζί με αυτά έρχονται και «έξυπνα» συστήματα που χρησιμοποιούνται για πολύ κακούς σκοπούς. Επομένως, το πραγματικά δύσκολο ερώτημα δεν είναι μόνο τι μπορούμε να δημιουργήσουμε. Είναι τι κόσμο θέλουμε να δημιουργήσουμε με αυτά που μπορούμε να δημιουργήσουμε.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο σημαντική συζήτηση για την επιστήμη των επόμενων 70 χρόνων.