Η άγνωστη ιστορία της Henrietta Lacks: Πώς τα κύτταρά της άλλαξαν για πάντα την επιστήμη χωρίς εκείνη να το γνωρίζει
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μια νεαρή μητέρα από τη Βαλτιμόρη, η Henrietta Lacks, πέρασε τις πύλες του νοσοκομείου Johns Hopkins αναζητώντας ιατρική βοήθεια για μια έντονη κολπική αιμορραγία.
Στον τράχηλό της εντοπίστηκε ένας επιθετικός κακοήθης όγκος. Ως τότε, τίποτα δεν πρόδιδε πως η παρουσία της εκείνη την ημέρα θα σφράγιζε ανεξίτηλα την πορεία της παγκόσμιας ιατρικής έρευνας.
Η κρυφή λήψη
Η Lacks, 31 ετών και μητέρα πέντε παιδιών, ξεκίνησε ραδιοθεραπεία, την πιο εξελιγμένη τότε μέθοδο αντιμετώπισης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Κατά τη διάρκεια των ιατρικών επεμβάσεων, όμως, οι γιατροί προχώρησαν στη λήψη δειγμάτων από τον όγκο, χωρίς τη συγκατάθεσή της. Τα κύτταρα αυτά θα γίνονταν γνωστά ως HeLa, τα πρώτα ανθρώπινα κύτταρα που κατάφεραν να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν επ’ αόριστον εκτός σώματος.
Ο Δρ. George Gey, ερευνητής στο Johns Hopkins, είχε προσπαθήσει για χρόνια να καλλιεργήσει κύτταρα από καρκινοπαθείς, αλλά όλα πέθαιναν σύντομα. Τα κύτταρα της Henrietta, όμως, διπλασιάζονταν κάθε 20 με 24 ώρες, παραμένοντας ζωντανά και αναπαραγόμενα σε εργαστηριακές συνθήκες, κάτι πρωτοφανές.
Τα HeLa κύτταρα έγιναν βασικό εργαλείο στην ανάπτυξη του εμβολίου κατά της πολιομυελίτιδας, στη μελέτη καρκίνου, του AIDS, της γονιμότητας, ακόμα και στις επιπτώσεις ακτινοβολίας και φαρμάκων. Πρακτικά, αποτέλεσαν το θεμέλιο για δεκάδες χιλιάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις και εμπορικές εφαρμογές.
Πέθανε λίγο μετά τη διάγνωση
Η ίδια, όμως, δεν έμαθε ποτέ τίποτα. Πέθανε λίγους μήνες μετά τη διάγνωση, τον Οκτώβριο του 1951, χωρίς να γνωρίζει πως τα κύτταρά της θα χρησιμοποιούνταν ευρέως, για δεκαετίες, χωρίς καμία ενημέρωση ή έγκριση της οικογένειάς της.
Η αποκάλυψη αυτής της ιστορίας ήρθε στο φως μόλις στα τέλη του 20ού αιώνα. Η οικογένεια Lacks ανακάλυψε με τρόμο ότι η επιστημονική κοινότητα είχε χρησιμοποιήσει εκτενώς τα κύτταρα της μητέρας τους, δίχως ποτέ να τους το πει κανείς.
Το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, όπου είχαν συλλεχθεί τα δείγματα, αναγνώρισε εκ των υστέρων ότι δεν είχε πράξει τα δέοντα. «Θα μπορούσαμε να είχαμε ενημερώσει και συνεργαστεί νωρίτερα με την οικογένεια της Henrietta Lacks», ανέφερε σε ανακοίνωσή του, δηλώνοντας μετάνοια για τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε το ζήτημα.
Το 2023, έπειτα από νομική διαμάχη, η οικογένεια Lacks κατέληξε σε εξωδικαστικό συμβιβασμό με την εταιρεία βιοτεχνολογίας Thermo Fisher Scientific, η οποία φέρεται να είχε επωφεληθεί οικονομικά από την ευρεία χρήση των HeLa κυττάρων. Οι λεπτομέρειες της συμφωνίας παραμένουν εμπιστευτικές.
Αναγνώριση της αδικίας
«Η περίπτωση της Henrietta Lacks είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η επιστήμη προχώρησε χωρίς ηθικούς φραγμούς, εις βάρος μαύρων γυναικών», δήλωσε ο γνωστός δικηγόρος πολιτικών δικαιωμάτων Ben Crump, που εκπροσώπησε την οικογένεια.
Το 2021, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τίμησε τη συμβολή της Lacks με ειδική τελετή, αναγνωρίζοντας την τεράστια επιστημονική κληρονομιά της, αλλά και την αδικία που υπέστη.
Το Johns Hopkins, σε μια προσπάθεια αποκατάστασης της αδικίας, εγκαινίασε πρόσφατα ένα νέο κτίριο που φέρει το όνομά της (Henrietta Lacks Building) στην πανεπιστημιούπολη του νοσοκομείου, ως συμβολική αναγνώριση μιας γυναίκας της οποίας η ζωή άλλαξε, άθελά της, την πορεία της ιατρικής για πάντα.
