Καζαντζάκης vs Εκκλησία: «Μου δώσατε μία κατάρα, σας δίνω μία ευχή...» (vid)
- Το περιεχόμενο των βιβλίων που προκάλεσε θύελλα: Κατηγορίες για ιεροσυλία και «ανθελληνισμό»
- Η απάντηση του συγγραφέα και οι πολιτικές προεκτάσεις
- Διχασμένη κοινωνία, έντονες αντιδράσεις: Πολιτική και πνευματική υπεράσπιση
- Ο ρόλος του Πατριάρχη και η αποτροπή του αφορισμού
- Ακόμη και νεκρός, παρέμεινε αμφιλεγόμενος
Στη δεκαετία του 1950, ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν ήδη διεθνώς καταξιωμένος συγγραφέας. Ωστόσο, στην Ελλάδα, βρέθηκε αντιμέτωπος με σφοδρή εχθρότητα από την Εκκλησία, η οποία στις 4 Μαΐου 1955 έφτασε στο σημείο να ζητήσει τον αφορισμό του.
Το περιεχόμενο των βιβλίων που προκάλεσε θύελλα: Κατηγορίες για ιεροσυλία και «ανθελληνισμό»
Τα έργα «Ο Τελευταίος Πειρασμός», «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» και «Καπετάν Μιχάλης» αποτέλεσαν την αφορμή για τις επιθέσεις. Η Ιερά Σύνοδος ζήτησε επίσημα από την κυβέρνηση την απαγόρευση κυκλοφορίας τους, θεωρώντας τα προσβλητικά προς την πίστη και την ηθική.
Η Εκκλησία χαρακτήρισε τον συγγραφέα «ιερόσυλο». Στον «Τελευταίο Πειρασμό», ο Ιησούς εμφανίζεται με ανθρώπινα διλήμματα και αδυναμίες, ενώ στο «Χριστός Ξανασταυρώνεται» η αφήγηση αγγίζει τις αμαρτίες και την υποκρισία των ιερέων. Ο «Καπετάν Μιχάλης» καταδικάστηκε ως «αντιχριστιανικόν και αντιεθνικόν», προσβάλλοντας – κατά τους επικριτές – τα ιερά σύμβολα του Έθνους και τον αγώνα της Κρήτης.
Η απάντηση του συγγραφέα και οι πολιτικές προεκτάσεις
Ο Καζαντζάκης απάντησε με αξιοπρέπεια στην απειλή του αφορισμού, γράφοντας: «Μου δώσατε μια κατάρα, Άγιοι Πατέρες, σας δίνω μια ευχή: Σας εύχομαι να ’ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο η δική μου και να 'στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ».
Παράλληλα, δεν έλειψαν και οι πολιτικές ερμηνείες. Πολλοί υποστήριξαν ότι πίσω από τη δίωξή του κρύβονταν τα φιλοκομμουνιστικά του φρονήματα, λόγω της θετικής στάσης του απέναντι στη Σοβιετική Ένωση κατά τη δεκαετία του '20.
Διχασμένη κοινωνία, έντονες αντιδράσεις: Πολιτική και πνευματική υπεράσπιση
Η αντίδραση της Εκκλησίας προκάλεσε ευρύτατο διχασμό. Κάποιοι υπερασπίστηκαν την ελευθερία της τέχνης και το έργο του ως λογοτεχνικό αριστούργημα, ενώ άλλοι το θεώρησαν βλάσφημο. Πολλές χριστιανικές οργανώσεις τον κατηγόρησαν ότι προωθεί την ηθική κατάπτωση.
Η πρόθεση αφορισμού του συγγραφέα ξεσήκωσε τον κόσμο των γραμμάτων αλλά και της πολιτικής. Ο νεαρός τότε βουλευτής Κωνσταντίνος Μητσοτάκης μίλησε για «δίωξη του πνεύματος», ενώ δήμοι όπως της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης τάχθηκαν κατά της απαγόρευσης των βιβλίων του.
Ο ρόλος του Πατριάρχη και η αποτροπή του αφορισμού
Η υπόθεση έφτασε στην Ιερά Σύνοδο, όπου τελικά αποφασίστηκε ότι δεν θα αφοριστεί επίσημα. Ο Πατριάρχης Αθηναγόρας δεν ενέκρινε την πρόταση, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξε και η στάση του Μητροπολίτη Κασσανδρείας Καλλίνικου, που προειδοποίησε ότι το κοινό ίσως δεν κατανοήσει τη μεταφορική φύση του «Τελευταίου Πειρασμού».
Υπάρχει η εκδοχή ότι ο αφορισμός αποφεύχθηκε χάρη στη βασίλισσα Φρειδερίκη. Μια φωτογραφία του συγγραφέα μαζί της σε γαλλικό παλάτι, καθώς και η αφιέρωση του βιβλίου στη βασίλισσα, λέγεται πως άσκησαν άτυπη επιρροή στη στάση της Εκκλησίας.
Ακόμη και νεκρός, παρέμεινε αμφιλεγόμενος
Ο Καζαντζάκης πέθανε το 1957 από λευχαιμία στη Γερμανία. Η Εκκλησία αρνήθηκε να επιτρέψει λαϊκό προσκύνημα, ενώ ιερωμένοι όπως ο αρχιμανδρίτης (και μετέπειτα Μητροπολίτης Φλώρινας) Αυγουστίνος Καντιώτης απείλησαν να εμποδίσουν την ταφή.
Τελικά, υπό την πίεση του λαού και παρουσία του υπουργού Παιδείας Αχιλλέα Γεροκοστόπουλου, τελέστηκε η ταφή. Στον τάφο του στο Ηράκλειο, χαράχτηκε η εμβληματική επιγραφή: «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».
