Μπέλα Ταρ: Πάνω απ’ όλα, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια (vid)
Η κινηματογραφική αίθουσα δεν ήταν γεμάτη. Μάλλον στο «Ααβόρα» ήμασταν. Φθινόπωρο προς χειμώνα πηγαίναμε και εμείς ξεφυλλίζαμε τις εφημερίδες για να βρούμε μια Πέμπτη ή Παρασκευή, δεν θυμάμαι καλά, συγχώρα με, που θα «έφευγε» μπροστά στη μεγάλη οθόνη. Στοχευμένα ψάχναμε τις κριτικές και τις απλές, μα μεγαλειώδεις, ταινίες. Ο τίτλος σταμάτησε το ξεφύλλισμα και την κίνηση του βλέμματος. Έπειτα διαβάσαμε την κριτική και παρασυρθήκαμε -ναι, δεν το κρύβω- από τα αστεράκια. Το φιλμ αυτό είχε τέσσερα ή πέντε. Κάτι καλό παίζει εδώ. Συνεννοηθήκαμε για μέρα και ώρα και πήγαμε στο σινεμά. Το γκρίζο της πόλης και ο άνεμος που τακτοποιούσε φύλλα, σκουπίδια, νεκρά ζώα και συνθήματα μας συνόδευσαν στο ταμείο. Πριν απ’ αυτό κοιτάξαμε την αφίσα στην προθήκη. Σήμερα, το αριστούργημα του… Η ομιχλώδης εικόνα και η ανεξιχνίαστη, βιβλική, φιγούρα μας έκαναν να σταθούμε λίγα δευτερόλεπτα. Ελάχιστοι περίμεναν για να μπουν στην αίθουσα. Δεν μας ένοιαζε. Ούτε αυτόν ένοιαζε, τον τρίτο θεατή. Στεκόμαστε μπροστά στο γκισέ και περιμένουμε. Η καρέκλα άδεια. Ο υπάλληλος μας κοιτά βαριεστημένα και μας κόβει δύο εισιτήρια. Η αίθουσα είχε τη μυρωδιά του σκοταδιού και τον ήχο του ποπ κορν. Καθόμαστε και μετά τα προσεχώς, το λευκό πανί γεμίζει με «Το άλογο του Τορίνο». Σσσς, κάντε ησυχία, ο Μπέλα Ταρ είναι εδώ.
Ο «ψίθυρος» της εικόνας
Και εκεί που νομίζεις ότι ξέρεις το «πρόσωπο» των χρωμάτων, έρχεται ο Μπέλα Ταρ να σου πει ότι δεν μετράει η εικόνα, αλλά ο “ψίθυρος” της. Και μετά σε βάζει πίσω από τον φακό, το μάτι του, και σου δείχνει τι σημαίνει πειραματικό ύφος. Και είναι αυτή η διαρκής ανακάλυψη, περιέργεια, που «ανοίγει» τον χρόνο και την αφήγηση και εντοπίζει απροσδιόριστες ιστορίες που απεικονίζουν κοινωνικές και ψυχολογικές καταστάσεις. Και η κάμερα μένει ανοιχτή πάνω σε αυτό το κείμενο και σου μαθαίνει ότι στα κινηματογραφική έργα του Μπέλα Ταρ επιμένει πάνω στα πρόσωπα για να διαπεράσει την επιφάνεια των συναισθημάτων. Η μεγάλης διάρκειας λήψεις, διαρρηγνύουν τη συμβατική πλοκή και εντείνουν τον εσωτερικό ρυθμό. Το ζοφερό τοπίο που συνθέτουν η βροχή, η λάσπη, ο άνεμος και τα ημιερειπωμένα χωριά είναι προέκταση του ρυθμού και του ύφους και φυσικά αναπόσπαστο στοιχείο της σκηνοθετικής δημιουργίας.
Το «οι σταθεροί βγαίνουν νικητές», στην περίπτωση του Ταρ γίνεται «οι σταθεροί ελέγχουν τον χρόνο και αποδέχονται το γκρίζο, μη αποδεκτό, τοπίο». Το σινεμά του Μπέλα Ταρ δεν ανήκει, ποτέ δεν ανήκε, στους γρήγορους, απερίσκεπτους, καιρούς που επιβάλει η χολιγουντιανή βιομηχανία. Η κάμερα θα μείνει ανοιχτή για όσο χρειαστεί. Το απλό πλάνο θα διαρκέσει δυόμιση λεπτά και θα διαλύσει το ανούσιο και άγευστο προς κατανάλωση βιομηχανοποιημένο προϊόν. Οι ταινίες του Μπέλα Ταρ είναι χειροποίητες και «πατάνε» πάνω σε αντίστοιχα σενάρια, κείμενα, κυρίως του φίλου του, και πρόσφατα βραβευθέντα με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, Λάζλο Κράσναχορκαϊ. Γι’ αυτό και αφήνεσαι στο επτάωρο (!) «Satantango» (1994), στις «Αρμονίες του Βερκμάιστερ (2000) και στο «Το άλογο του Τορίνο» (2011). Και γενικά αφήνεσαι στον Μπέλα Ταρ και αυτός σε φροντίζει, σε ψυχαγωγεί.
«Ποιος θα διαλύσει τα πάντα;»
Οι ταινίες του Μπέλα Ταρ διακρίθηκαν στα ευρωπαϊκά κινηματογραφικά φεστιβάλ και επαινέθηκαν από δημιουργούς όπως ο Τζιμ Τζάρμους και ο Γκας Βαν Σαντ. Παρ’ όλα αυτά, το έργο του δεν είχε ευρεία αποδοχή, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ. Ο Ούγγρος δημιουργός δεν ανήκε στο «μοντέρνο» σινεμά, δεν τον ένοιαζε. Όπως και ο μέγας Ταρκόφσκι, έτσι κι αυτός σμίλευε τον χρόνο, με τον τρόπο και τον δικό του ρυθμό. Πώς να τον δεχτεί το εκπαιδευμένο στην ευκολία, ανοησία, κοινό; Ο Ταρ επέμενε στην ανθρώπινη αξία των φαινομενικά ταλαιπωρημένων, περιθωριακών, χαρακτήρων των ταινιών του. Σε συνέντευξή του είχε πει το εξής: «Εργάζομαι 30 χρόνια και κάνω την ίδια ταινία, αυτήν που αφορά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αυτό είναι σημαντικό: η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Παρακαλώ μην την καταστρέψετε. Παρακαλώ μην εξευτελίσετε». Όταν έκανε «Το άλογο του Τορίνο» και κέρδισε το «Μεγάλο Βραβείο Επιτροπής» και το «Βραβείο FIPRESCI», στο Φεστιβάλ Βερολίνου, ανακοίνωσε πως αυτή ήταν η τελευταία του ταινία. Πολλοί ξαφνιάστηκαν, όμως γι’ αυτόν ήταν απλό. «Κάναμε όλα όσα θέλαμε. Η δουλειά τελείωσε και μπορείτε να τη δεχτείτε ή να την απορρίψετε».
Γεννήθηκε στις 21 Ιουλίου 1955, στην πόλη Πεκς της Ουγγαρίας. Μεγάλωσε στη Βουδαπέστη. Ξεκίνησε να κάνει ταινίες στα 16 (!) ενώ δούλευε παράλληλα. Εργάστηκε σε ναυπηγείο και ως ρεσεψιονίστ σε ξενοδοχείο. Η επαγγελματική του πορεία ξεκινά με το φιλμ «Οικογενειακή φωλιά» (1979) και φτάνει μέχρι το 2011. Μετά «Το άλογο του Τορίνο» έφτιαξε την κινηματογραφική σχολή «Film Factory» στο Σαράγεβο και δίδασκε σε διάφορους ακαδημαϊκούς χώρους. Έντονα πολιτικοποιημένος (αναρχικός) και σφοδρός επικριτής εθνικισμού, λαϊκισμού και πολιτικών όπως ο Βίκτορ Όρμπαν, πρωθυπουργός της Ουγγαρίας. Αναπότρεπτη, λοιπόν, η αντίδραση των κρατικών αρχών εναντίον του. Το 1980, μάλιστα, η ουγγρική κυβέρνηση διέλυσε κινηματογραφικό στούντιο που διαχειριζόταν με άλλους πειραματικούς κινηματογραφιστές. Ο φίλος του Λάζλο Κράσναχορκαϊ είπε: «Όταν η τέχνη χάνει έναν τέτοιο ριζοσπαστικό δημιουργό, για λίγο όλα δείχνουν ότι θα είναι βαρετά. Ποιος θα είναι ο επόμενος επαναστάτης; Ποιος θα βγει μπροστά; Ποιος θα διαλύσει τα πάντα;».
*Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από το άρθρο των nytimes Bela Tarr, Titan of Slow-Moving Cinema, Dies at 70
