Οδυσσέας Ελύτης: Πάντα θα επιστρέφει!

Η επιστροφή του ποιητή αφήνει ένα σημάδι στην επικράτεια του άφατου. Εκεί που ο Λόγος είναι ανίσχυρος, αλλάζει χρόνο και το «είναι» πλησιάζει το «ήταν». Το σμιλεύει αργά και σταθερά. Ο Λόγος περιμένει και υπομένει. Όταν ανοίγουμε το βιβλίο με τα λευκά χαρτιά πρέπει να είμαστε έτοιμοι για τα πάντα! Η κάθετη δομή του κόσμου τούτου, του «ελυτικού», και οι ακτίνες που τον διαπερνούν δημιουργούν το τρίτο ανέσπερο άστρο. Στην ποίηση του Ελύτη όλα ξεκινούν από κάτω, από τη βάση και στο χάος του ουρανού απλώνονται. Η ραχοκοκαλιά του έργου του είναι «θεοκεντρική»! Και όχι, δεν μένει στους περιορισμούς των εγκοσμίων και των διαβασμένων θρησκευτικών κανόνων. Το μεταφυσικό και το ευλαβές φιλτράρονται μέσα από το αθώο και το αγνό, το ανήμπορο και το βαθιά ανθρώπινο στοιχείο. Ο Ελύτης επιστρέφει το ξεχωριστό πλάσμα του Θεού στη γέννηση, στην αρχή των πάντων! Εκεί δεν υπάρχουν λόγια, εκεί το άρρητο δίνει τη θέση του στο υπόρρητο και είναι οι ψίθυροι και οι κραυγές που μεταφράζουν τα ερεθίσματα. Όταν, λοιπόν, «ξαπλώνει» η ματιά μας στα λευκά χαρτιά, το στόμα της καρδιάς και η ακοή των οφθαλμών συνομιλούν με αυτόν που έζησε στην έρημο και στην Εδέμ! Ας κρατήσουμε το τίποτα για να (ξανα)φτιάξουμε τον κόσμο μας.

Η βαριά σκιά του χρόνου προφυλάσσει και στερεώνει τα ανθρώπινα επιτεύγματα. Οι σωματικοί και διανοητικοί άθλοι τοποθετούνται στη χρονική προθήκη και μένουν άφθαρτοι. Την ίδια στιγμή, όμως, δεν αγγίζονται! Δεν είναι τόσο ο σεβασμός, όσο η απόσταση που επιβάλλει μια απόμακρη αποτίμηση. Το ανθρωπίνως δυνατόν γίνεται αδύνατο για τον δέκτη και ο σεβασμός μετατρέπεται σε θρησκευτική λατρεία. Έτσι, το δημιούργημα κρατά μεν τις τιμές αλλά διώχνει τις ματιές-λαβές. Στο πλαίσιο αυτό θα τοποθετήσουμε τη βράβευση του Ελύτη με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979.
Η τιμή για τον έλληνα ποιητή -ατομικά και συλλογικά- είναι τεράστια. Ο απόηχος του ευχάριστου ξαφνιάσματος δεν έχει χαθεί. Το κακό είναι ότι δεν κινείται! Ο ήχος, ο λόγος, του μεγάλου βραβείου κρύβεται στο παχύ χαλί του δέους. Ναι, ο θαυμασμός και η προσοχή δεν μπορούν να λείπουν, ωστόσο το «γιατί» δόθηκε και η απάντηση του Ελύτη σε αυτό έχουν μεγάλη σημασία. Αυτά είναι η κίνηση και αυτά δίνουν το άγγιγμα στο ποιητικό, σεπτό, εικόνισμα. Η Σουηδική Ακαδημία απένειμε το βραβείο για την ποίηση του, που με φόντο την ελληνική παράδοση, με αισθηματοποιημένη δύναμη και πνευματική οξύνοια ζωντανεύει τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργία. Εδώ συμπυκνώνεται το σκεπτικό της απόφασης και το «γιατί». Η απάντηση-εξήγηση του Ελύτη και η ερμηνεία του για εμάς και για τον ίδιο ήταν: Τι αντιπροσωπεύει η ποίηση μέσα σε μια τέτοια κοινωνία; Απαντώ: τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση. Και ακριβώς η φετινή απόφαση σας να τιμήσετε στο πρόσωπο μου την ποίηση μιας μικρής χώρας δείχνει σε πόσο αρμονική ανταπόκριση βρίσκεστε με τη χαρισματική αντίληψη της τέχνης, την αντίληψη ότι η τέχνη είναι η μόνη εναπομένουσα πολέμιος της ισχύος που κατάντησε να έχει στους καιρούς μας η ποσοτική αποτίμηση των αξιών. Τα λόγια αυτά, τα επίσημα και τα προσωπικά, είναι η ζωοδότρα πηγή στην οποία πρέπει να επιστρέφουμε για να προστατεύουμε την αλήθεια του σεβασμού μας στο έργο του Ελύτη. Αν το κάνουμε, η αποτίμηση θα αφήνει απτά σημάδια στην ψυχή μας.

Το πρώτο του φως το είδε στις 2 Νοεμβρίου 1911, στο Ηράκλειο Κρήτης. Λίγους μήνες πριν, τον Ιανουάριο, έσβηνε, προσωρινά, αυτό του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Ο Λόγος ποτέ δεν σταματά! Τρία χρονιά μετά (1914), η οικογένεια Αλεπουδέλη μετακομίζει στην Αθήνα. Τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου ο κόσμος κινείται, φλέγεται. Ξεκινά ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Το 1919 ξεκινούν οι πολύμηνες θερινές διακοπές στις Σπέτσες. Η συνήθεια αυτή θα διατηρηθεί μέχρι το 1925 και θα συμβάλει στη διαμόρφωση της λυρικής του ταυτότητας. Το 1922 ξεσπά η Μικρασιατική Καταστροφή και η οικογένεια επιστρέφει από τις Σπέτσες στην Αθήνα για να βοηθήσει στην περίθαλψη προσφύγων. Οι πρώτες ποιητικές εικόνες συναντούν την τέλεια σκληρότητα του κόσμου τούτου. Το 1924 ξεκινά τις πρώτες δημοσιεύσεις με ψευδώνυμα. Την ίδια χρόνια κυκλοφορεί το Μανιφέστο του υπερρεαλισμού, του Αντρέ Μπρετόν. Ο χρόνος και το τυχαίο (;) τον ακολουθεί. Το 1928, στο βιβλιοπωλείο του Κάουφμαν, ανακαλύπτει το βιβλίο του Paul Eluard «L’ amour, la poesie». Ο Καρυωτάκης αυτοκτονεί. Είσοδος-έξοδος. Ο Ελύτης είναι στην αρχή της εισόδου. Τον Οκτώβριο 1930 εγγράφεται στη Νομική Αθηνών και το 1934 γράφει τα «Πρώτα Ποιήματα». Θα παρουσιαστούν αργότερα στη συλλογή Προσανατολισμιοί. Ένα χρόνο μετά, το 1935, επιλέγει το ψευδώνυμο «Ελύτης».
Τον Οκτώβριο του 1940 επιστρατεύεται με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού στην υπηρεσία του Στρατηγείου στην Καλαμπάκα και στο Μέτσοβο. Ελληνοϊταλικός πόλεμος. Κάπου εκεί οι ρίζες για το Άσμα ηρωϊκό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας. Το 1943 κυκλοφορεί Ο ήλιος ο πρώτος. Οι Σοβιετικοί νικούν στο Στάλινγκραντ. Ελπίδα, γέννηση δύο κόσμων. Το 1946 δημοσιεύει στη Νέα Εστία μελέτη για τον Κάλβο. Ξεκινά ο Εμφύλιος. Τέχνη και βαρβαρότητα. Τη διετία 1948-1949 έρχονται οι συναντήσεις με ομότεχνους, με μεγέθη που θα φτάσει και στις κορυφές τους θα καθίσει ισάξιος: Έλιοτ, Ελιάρ, Παζ, Ματίζ, Σαγκάλ… Νοέμβριο του 1950 φτιάχνει το πρώτο σχεδίασμα του Άξιον Εστί. Την ίδια χρονιά κυκλοφορεί το Canto General του Π. Νερούδα. Προδρομικά σημάδια. Κοσμογονία κυοφορείται. Τον Απρίλιο του 1956 αρχίζει να δουλεύει συστηματικά το Άξιον Εστί. Ο Καραμανλής ιδρύει την ΕΡΕ. Τα μεγάλα και τα μικρά. Τον Δεκέμβριο του 1959 καταθέτει στην Εθνική Βιβλιοθήκη το πρώτο αντίτυπο του Άξιον Εστί. Λίγους μήνες πριν υπογράφονται οι συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, προβλέπουν την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ποιητική-εδαφική ανεξαρτησία.
Το 1960 κυκλοφορούν τα Άξιον Εστί και Έξι και μία τύψεις για τον ουρανό. Η αντίδραση που προκαλείται τον απογοητεύει βαθιά. Πεθαίνει ο Αλμπέρ Καμύ. Την ίδια χρονιά «φεύγουν» ο αδελφός του Κωνσταντίνος και η μητέρα του. Το 1961 καταγράφεται η συνεργασία με τον Μίκη Θεοδωράκη για την τελική μορφή μελοποίησης του Άξιον Εστί. Δυο χρονιά μετά, το 1963, «η γενιά του ‘30» συγκεντρώνεται στο σπίτι του Γιώργου Θεοτοκά. Ο Σεφέρης τιμάται με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η γενιά δεν σταματά να ταξιδεύει. Το 1969 φεύγει στο εξωτερικό. Αυτοεξόριστος. Ο Σεφέρης κάνει δήλωση εναντίον του καθεστώτος των συνταγματαρχών.

Η δεκαετία του ’70 ξεκινά για τον Ελύτη, δημιουργικά, με τον Ήλιο τον Ηλιάτορα. Την ίδια περίοδο, 1970, κυκλοφορούν τα Δεκαοχτώ Κείμενα, έκδοση συλλογική, μια προσπάθεια των συγγραφέων να σπάσουν τη σιωπή που επέβαλε η δικτατορία. Ο ήλιος και οι αχτίδες του… Το 1971 εργάζεται εντατικά στα 21 ποιήματα που συγκροτούν το Φωτόδεντρο και προετοιμάζει τη χειρόγραφη έκδοση του ποιήματος Μονόγραμμα. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους πεθαίνει ο Γιώργος Σεφέρης. Η σκυτάλη δεν θα πέσει. Ποτέ! Τέλη του 1972 κυκλοφορούν τα Ρω του έρωτα. Στη Βόρεια Ιρλανδία άγγλοι στρατιώτες ανοίγουν πυρ κατά ειρηνικής πορείας. Η βάρβαρη αντίθεση. Προς τα μέσα της δεκαετίας έρχονται τα Ανοιχτά Χαρτιά και τα Ετεροθαλή. Αρχίζει δουλειά στον Μικρό ναυτίλο και τη Μαρία Νεφέλη. Η χούντα πέφτει, οι ποιητές πεθαίνουν -Καββαδίας, Πολίτης- οι ποιητές ζουν! Το Νοέμβριο του 1975 κλείνει 40 χρόνια από την πρώτη του εμφάνιση στα γράμματα. Το 1977 αρνείται πάλι να γίνει ακαδημαϊκός. Την ίδια χρονιά «φεύγει» η Μαρία Κάλλας. Οι φωνές, όμως, μένουν εδώ, μαζί μας. Το 1978 κυκλοφορεί η Μαρία Νεφέλη και το 1979 τιμάται με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Τον Μάιο του ίδιου έτους η Ελλάδα εντάσσεται στην ΕΟΚ. Ο παγκόσμιος πολιτισμός και η πομπώδης πολιτική.
Οι τιμές και οι διακρίσεις συνεχίζονται στη νέα δεκαετία. Οι αλλαγές στην πολιτική, στη ζωή ασταμάτητες. Το 1982 ο Μικρός ναυτίλος παίρνει την οριστική του μορφή και εκδίδεται η συλλογή Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας. Το Ισραήλ εισβάλει στον Λίβανο και ξεκινά η γενοκτονία των Παλαιστινίων. Όλα φως, όλα σκοτάδι. Το 1984 κυκλοφορεί η Σαπφώ, ανασύνθεση και απόδοση και το 1985 πεθαίνει ο Νίκος Εγγονόπουλος. Η γενιά του ’30 και ο υπερρεαλισμός δεν χάνονται, διαρκώς συνομιλούν. Τον Δεκέμβριο του 1987 κυκλοφορούν τα Ανοιχτά Χαρτιά στην τρίτη και οριστική τους έκδοση. Την ίδια χρονιά πεθαίνει ο Κάρολος Κουν. Από το Υπόγειο στο φως και πάλι στο Υπόγειο. Στο φινάλε των 80’s κυκλοφορεί, σε ανάτυπο εκτός εμπορίου, το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου Ιδιωτική οδός. Το καλοκαίρι του 1989 πεθαίνει ο Γιάννης Τσαρούχης. Οι εικόνες του μένουν για να μιλούν με τις (ποιητικές) εικόνες.
Η δεκαετία ’90 είναι η τελευταία της ζωής του. Το 1990 συνεχίζει την επεξεργασία των ποιημάτων της σειράς Τα ελεγεία της Οξώπετρας. Το Νοέμβριο ξεκινούν για το μεγάλο ταξίδι οι Γιάννης Ρίτσος, Αλέξης Μινωτής. Τον Νοέμβριο του 1991 κυκλοφορούν τα Ελέγεια σε 7500 αντίτυπα και εξαντλούνται σε ένα μήνα. Το 1992 κυκλοφορεί ο δεύτερος τόμος των πεζών του με τίτλο Εν λευκώ. Πεθαίνει ο Νίκος Γκάτσος. Αυτοί που ποιούν ήθος χαράζουν τη δική τους πορεία. Τον Ιανουάριο του 1993 κυκλοφορεί η Βιβλιογραφία Οδυσσέα Ελύτη και το 1994 αρνείται πρόταση για την Προεδρία της Δημοκρατίας. Στην ειδησεογραφία καταγράφονται οι θάνατοι των Μάνου Χατζιδάκι, Μελίνας Μερκούρη. Το 1995 εργάζεται σε δύο καινούργια ποιητικά έργα: Δυτικά της λύπης και Εκ του πλησίον. Στις 18 Μαρτίου 1996 αφήνει την τελευταία του πνοή. Η πνοή του σε μας, στα γυμνά οικόπεδα, στα μικρά φύλλα της ελιάς, στο Αιγαίο, στον ήλιο και στις προσευχές μας.

Διαβάζοντας ξανά και ξανά τον Ελύτη τα ερωτήματα πολλαπλασιάζονται. Είναι ο λυρισμός; Είναι ο υπερρεαλισμός; Είναι το μυστικιστικό της θρησκείας; Είναι ο έρωτας; Είναι ο φιλοσοφικός στοχασμός; Είναι ο έμμετρος λόγος; Είναι η εικόνα του τρίτου ματιού; Είναι… Η λευκή σελίδα δίνει την απάντηση. Όλα τα παραπάνω ενυπάρχουν στο κενό! Ο Ελύτης είναι από τους λίγους που «βούτηξαν» τόσο βαθιά σε αυτό. Το αντίστοιχο του είναι ο Τόμας Σ. Έλιοτ. Στην ποίηση όλα λανθάνουν, στην ποίηση η απόλυτη ελευθερία, στην ποίηση η απόλυτη ευθύνη! Το κενό, λοιπόν, αντιπροσωπεύει το δημιουργικό πεδίο του ποιητή (μας). Ο Ελύτης αντλεί από το ανεξάντλητο και δίνει ποιητικές εικόνες, τοιχογραφίες, κόσμους υπαρκτούς, μα αφανέρωτους. Φυσικά, σε αυτή την «αθέατη» περιοχή εισέρχεται με τις σταθερές του: ήλιος, θάλασσα, ο αφρός των κυμάτων, ο καρπός των δέντρων, η πίστη και ο έρωτας. Με αυτές γεμίζει το ασύνορο και ρυθμίζει το άχρονο. Το δοσμένο στην περίπτωση του γίνεται μοναδικό και δεδομένο! Η μη ορατή κίνηση τιθασεύεται και η διάφανη πύλη εισόδου γίνεται λαμπερή πύλη εξόδου. Ο Ελύτης παίρνει το άμορφο και το μπολιάζει με πυρηνικά του στοιχεία. Έτσι, η κρυστάλλινη ομορφιά του ανέγγιχτου μεταμορφώνει όσα ξέρουμε σε πανανθρώπινα, άφθαρτα, χαρακτηριστικά (μας). Μέσα απ’ αυτό το κενό ο λυρισμός στερεώνει το συναίσθημα, ο υπερρεαλισμός διχοτομεί τον ρεαλισμό και το μυστικιστικό γίνεται άγγιγμα απαλό. Μέσα απ’ αυτό φτάνει στις αμμουδιές του Ομήρου και στη γλώσσα την Ελληνική, στις λέξεις που θέλουν τον συνδημιουργό τους. Για τον Ελύτη τα σύννεφα και το γαλανό του ουρανό γίνονται καθρέφτης και βρίσκει τον (κοινό) τρόπο και τον τόπο της αγάπης, του έρωτα. Στις ποιητικές του συνθέσεις αφήνει χώρο στον αναγνώστη και εμμέσως τον οδηγεί στον τόπο του κενού. Ο Ελύτης ήξερε ότι το καλά κρυμμένο κρατά οπωσδήποτε ένα γνήσιο κομμάτι του εαυτού του και δεν σταμάτησε να το κυνηγά. Γι’ αυτό και ο απόλυτος έρωτας, η ουσιαστική επικοινωνία και η αληθινή προσευχή. Ο Ελύτης πάντα με ανοιχτά -λευκά- χαρτιά και πάντα με το κενό του που δεν έχει τελείες, μόνο χρυσά, ατελείωτα, περιθώρια.

Πηγή
-«Οδυσσέας Ελύτης. Ο ναυτίλος του αιώνα» (Εκδ. Ίκαρος)