Φαίδων Ματθαίου: Για τον Πατριάρχη...

Η συνεισφορά του Φαίδωνα Ματθαίου στο ελληνικό μπάσκετ ήταν ανεκτίμητη. Έγινε προπονητής μεγάλων ελληνικών ομάδων, της Εθνικής Ελλάδας, και συνέδεσε το όνομά του με την Εθνική Ενόπλων, όπου από τα χέρια του πέρασαν όλοι οι μεγάλοι παίκτες της εποχής. Παράλληλα, υπήρξε εκ των πρωτεργατών της ίδρυσης του Συνδέσμου Ελλήνων Προπονητών Καλαθοσφαίρισης το 1971. Ο ίδιος ταξίδευε συχνά στην Αμερική και είχε επικοινωνία με τους τότε κορυφαίους προπονητές, κάτι σπάνιο για την εποχή. Γι’ αυτό θεωρείτο πρωτοπόρος στην προπονητική. Αρκετά χρόνια μετά είχε δηλώσει: «Όταν πήγα για πρώτη φορά στις ΗΠΑ είπα στον εαυτό μου ότι "Φαίδωνα δεν ξέρεις τίποτα για το μπάσκετ". Το μπάσκετ είναι απλό, δεν είναι πολύπλοκο». Όπως έχει αναφέρει ο Παναγιώτης Φασούλας: «Οι γνώσεις του ήταν πολύ προχωρημένες. Ενημερωνόταν για το αμερικάνικο και το ευρωπαϊκό μπάσκετ. Ήταν πολύ μπροστά. Για αυτό τον έλεγα, κι όχι άδικα, Πατριάρχη. Ήταν ο άνθρωπος που έζησε περισσότερο από κάθε άλλον το μπάσκετ στο πετσί του».

Μετά από τέσσερα χρόνια στον Άρη, βρέθηκε στον Παναθηναϊκό με τον οποίο κατέκτησε τρία πρωταθλήματα Ελλάδας (1950, 1951, 1954) για να ακολουθήσουν το Σπόρτιγκ και ο Πανιώνιος πριν μεταπηδήσει στην ομάδα-θρύλο του ιταλικού μπάσκετ, την Ίνις Βαρέζε, με τον συμπαίκτη του στον Άρη, Αντώνη Φλόκα. Παράλληλα με τη διαδρομή του στους συλλόγους, έκανε σπουδαία καριέρα και με την Εθνική ομάδα και μάλιστα συμμετείχε στο EuroBasket της Αιγύπτου το 1949, κατακτώντας το χάλκινο μετάλιο. Σε 44 παιχνίδια σημείωσε 539 πόντους.

Το τέλος της αθλητικής καριέρας του, σήμανε την αρχή μιας άλλης λαμπρής καριέρας στην προπονητική καθώς αμέσως μετά ανέλαβε την Εθνική Ανδρών. Στον πάγκο της βρέθηκε από το 1959 μέχρι το 1967, για το 1968 και από το 1969 ως το 1971 ενώ είναι από τους μόλις τέσσερις προπονητές στην ιστορία της Εθνικής ομάδας με τριψήφιο αριθμό αγώνων. Ρίτσαρντ Ντουξάιρ, Κώστας Πολίτης και Παναγιώτης Γιαννάκης κατά σειρά έφτασαν στο επίτευγμα που είχε σημειώσει πρώτα ο «Πατριάρχης» φτάνοντας τα 103 παιχνίδια με απολογισμό 47 νικών και 56 ηττών.

Το 1960 έγινε προπονητής της ομάδας των Ενόπλων την οποία καθοδήγησε για 25 χρόνια σημειώνοντας πολλές μεγάλες νίκες ακόμη και επί των Αμερικανών. Για την προσφορά του μάλιστα του απονεμήθηκε τιμητικά ο βαθμός του ταγματάρχη. Εργάστηκε στη ΧΑΝ Νικαίας, κατακτώντας την 6η θέση στην Α’ Εθνική τη σεζόν 1965-66. Ακολούθως στον Ολυμπιακό, τον οποίο ανέβασε στην Α’ Εθνική το 1967 και τον οδήγησε στην κατάκτηση του νταμπλ το 1976. Στην ΑΕΚ και στο Παγκράτι συνέχισε το έργο του, ενώ στον Πανιώνιο πέτυχε άνοδο στην Α’ Εθνική και το 1977 οδήγησε την ομάδα στον τελικό του Κυπέλλου Ελλάδας για πρώτη φορά στην ιστορία της.

Σημαντική ήταν η παρουσία του στον Σπόρτιγκ, στον Άρη, στο Περιστέρι (άνοδος στην Β’ Εθνική), στον Έσπερο (άνοδος στην Α’ Εθνική το 1982) και στον ΠΑΟΚ, όπου οδήγησε την ομάδα στον τελικό του Κυπέλλου το 1984, στον περίφημο τελικό των ξυρισμένων κεφαλιών. Την παραμονή του αγώνα πήγε τους παίκτες του να δουν το «Αποστολή στη Νικαράγουα» και τους είπε ότι στις ΗΠΑ οι μπασκετμπολίστες πριν από κάποια ματς κουρεύονται πολύ κοντά, ως δείγμα ενότητας της ομάδας τους. Ετσι την ίδια μέρα έκαναν το ίδιο κι αυτοί με τον ΠΑΟΚ να κάνει την έκπληξη και να παίρνει το τρόπαιο από τον Άρη.

Στη συνέχεια εργάστηκε στον Ηλυσιακό, στην Παναχαϊκή, στον Αστέρα Εξαρχείων και σε άλλες ομάδες. Παράλληλα, υπήρξε ο δημιουργός της ομάδας Γυναικών του Άρη, με την οποία κατέκτησε τα πρωταθλήματα Θεσσαλονίκης το 1947 και το 1948. Από τις κορυφαίες διακρίσεις της καριέρας του ήταν ότι δύο φορές επιλέχθηκε να κοουτσάρει τη Μικτή Ευρώπης.

Μιλώντας για την έννοια της ομάδας, έλεγε: «Η πεντάδα στο μπάσκετ είναι σαν τα πέντε δάχτυλα ενός χεριού. Μπορεί ο πλέι μέικερ και ο πίβοτ να είναι οι βασικοί άξονες, αλλά όλα τα δάχτυλα έχουν την αξία τους και αν σου λείπει ένα, τότε είσαι κουλός». Ενώ όσον αφορά τις θέσεις στο γήπεδο: «Οι ψηλοί είναι η ναυαρχίδα σε μια ομάδα και οι κοντοί τα αντιτορπιλικά και τα υποβρύχια. Οταν η περιφερειακή άμυνα δεν λειτουργεί καλά, τότε αφήνει εκτεθειμένους και τους ψηλούς και τους αναγκάζει να χρεώνονται με φάουλ. Εάν ναυαγήσει η ναυαρχίδα, τότε βουλιάζει όλος ο στόλος».

«Του οφείλουμε την ύπαρξή μας»

Έχουν γραφεί τόσα για τον μπασκετάνθρωπο Ματθαίου, που κάθε επανάληψη μοιάζει περιττή. Ήταν «γίγας», όχι μόνο με τις σωματομετρικές διαστάσεις της εποχής του, αλλά και με το πνεύμα και το όραμά του. Άνοιξε τον δρόμο για την Ευρώπη στον Έλληνα καλαθοσφαιριστή, μαζί με λίγους ακόμα σημαντικούς πρωτοπόρους. Καθιερώθηκε ως στιβαρός μαχητής, όχι μόνο στον αγωνιστικό χώρο, αλλά και από τον πάγκο, αφήνοντας ανεξίτηλο το στίγμα του στο ελληνικό μπάσκετ.

Ο Κώστας Διαμαντόπουλος είχε αναφέρει, μεταξύ άλλων: «Του οφείλουμε την ύπαρξή μας. Όχι μόνο ως παίκτες ή ως προπονητές στη συνέχεια, αλλά και ως άνθρωποι. Έχουμε μάθει πάρα πολλά από αυτόν τον πραγματικό δάσκαλο, τον Πατριάρχη του ελληνικού μπάσκετ, ένα άθλημα που στηρίχθηκε αφάνταστα από τον Ματθαίου σε πολύ δύσκολες στιγμές. Είναι εκείνος που έχει προσφέρει περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον και προσωπικά του οφείλω την καριέρα μου. Ως προπονητές συναντηθήκαμε μόνο μία φορά, σε μικρή κατηγορία, όταν ο Φαίδωνας καθόταν στον πάγκο του Άρη Νίκαιας κι εγώ σε εκείνον του Παπάγου. Τελικά ο Παπάγου νίκησε, όμως αυτό δεν λέει τίποτα. Εκείνο που μου έχει μείνει είναι ότι μετά τη λήξη, ο Φαίδωνας ήρθε και μου έδωσε συγχαρητήρια, λέγοντάς μου πως η απόδοση της ομάδας μου τού είχε κάνει τρομερή εντύπωση, επειδή έπαιζε μοντέρνο μπάσκετ. Ένιωσα πολύ περήφανος, γιατί ήταν μια μεγάλη προσωπική στιγμή να ακούω αυτά τα λόγια από τον κορυφαίο Έλληνα δάσκαλο του μπάσκετ. Για τη γενιά που ανδρώθηκε με τις συμβουλές και τα λόγια του, ο Φαίδωνας δεν ήταν μόνο προπονητής, αλλά παιδαγωγός, που προσπαθούσε να σε οδηγήσει στον σωστό δρόμο και να σε εφοδιάσει με τα καλύτερα εφόδια για τη ζωή. Ήταν ένας ρόλος που υπηρέτησε άψογα, χάρη στην εξαιρετική πνευματική του καλλιέργεια».

Ο Άρης και η Φιορέλλα Ματθαίου μίλησαν στο Gazzetta και μοιράστηκαν ιστορίες για τον πατέρα τους, που τον έκαναν να ξεχωρίζει τόσο ως αθλητή όσο και ως άνθρωπο, αναδεικνύοντας το μεγαλείο του πέρα από τα αθλητικά του επιτεύγματα.

– Τι πιστεύετε ότι ξεχώριζε περισσότερο στον πατέρα σας, ως αθλητή αλλά και ως άνθρωπο; Υπάρχει κάτι από εκείνον που σας εμπνέει καθημερινά;

Άρης Ματθαίου: «Αυτό που χαρακτήριζε τον πατέρα μου ήταν η δυναμικότητά του, η αναλυτική του σκέψη, η ψυχραιμία, η καλοσύνη, το χιούμορ, η περηφάνια και η ανωτερότητα με την οποία αντιμετώπιζε τις μικρότητες και τα τετριμμένα. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η μόρφωσή του, πέρα από την αθλητική του κατάρτιση. Ήταν απόφοιτος της Γεωπονικής Σχολής του ΑΠΘ, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Μιλούσε ιταλικά, αγγλικά και γαλλικά και είχε πολλά ενδιαφέροντα, με κορυφαία την αγάπη του για την όπερα και την κλασική μουσική. Αυτό που με εμπνέει καθημερινά από εκείνον δεν μπορεί εύκολα να αποτυπωθεί με λέξεις. Είναι μια αόρατη καθοδήγηση, που λειτουργεί ανάλογα με τις περιστάσεις και τις στιγμές που καλούμαι να αντιμετωπίσω. Η αγάπη του για τη μόρφωση επιβεβαιώνεται και από τα γραπτά του. Στο βιβλίο του αναφέρει πως, παρά τις διακρίσεις του στο μπάσκετ, δεν παραμέλησε ποτέ την εκπαίδευσή του. Την ίδια συμβουλή έδινε και ως προπονητής, τόσο στους αθλητές του όσο και στους γονείς τους, τονίζοντας ότι ο αθλητισμός δεν πρέπει ποτέ να αποτελεί εμπόδιο στη μόρφωση. Γι’ αυτό και η πόρτα του ήταν πάντα ανοιχτή, τόσο για τους παίκτες όσο και για τις οικογένειές τους».
Φιορέλλα Ματθαίου: «Ως πολυσύνθετος αθλητής ενέπνεε θαυμασμό, ως προπονητής απολάμβανε ατόφιο σεβασμό. Όμως πιστεύω ότι οι ικανότητες και τα επιτεύγματα δεν αρκούν για να μείνει μια προσωπικότητα χαραγμένη στη συλλογική μνήμη ως σπουδαία. Στην ερώτησή σας λοιπόν, θα έλεγα ότι η ποιότητα του ανθρώπου εκτοξεύει την αξία του αθλητή. Με είχε μάθει να μην δίνω σημασία στις δυσκολίες της ζωής, να χρησιμοποιώ τις δυνάμεις μου και να ξεπερνώ τα εμπόδια. Η ψυχραιμία και η ικανότητα να περιφρονείς τις αντιξοότητες ήταν για εκείνον κινητήρια δύναμη».

– Ποια στιγμή ή ποιες συμπεριφορές του πατέρα σας δείχνουν το μεγαλείο του πέρα από τα αθλητικά του επιτεύγματα;

Άρης Ματθαίου: «Ο Φαίδων ήταν ένας πολύ γλυκός και ευαίσθητος άνθρωπος. Θυμάμαι μια φορά που είχε σταματήσει σε ένα περίπτερο για να πάρει τσιγάρα… Σημειωτέον, μέχρι τα 45 του χρόνια δεν ήθελε ούτε να μυρίσει καπνό και ήταν ιδιαίτερα αυστηρός σε αυτό. Το περίπτερο βρισκόταν έξω από κάποιο άσυλο ή ίδρυμα και οι τρόφιμοι ήταν στο προαύλιο. Του ζήτησαν ένα τσιγάρο, και εκείνος, χωρίς δεύτερη σκέψη, τους πήρε δύο κούτες – των δέκα τσιγάρων η κάθε μία – και τους τα έδωσε. Η αντίδρασή τους, όπως φαντάζεστε, ήταν επική, με γέλια και επευφημίες. Αυτό όμως που μου έχει μείνει περισσότερο είναι η ικανοποίηση που ένιωσε ο ίδιος από την πράξη του, χωρίς ποτέ να το δείξει υπερβολικά. Ήταν ένας τρόπος να προσφέρει και να δείξει ευαισθησία, που δεν είχε καμία σχέση με το αθλητικό του μεγαλείο, αλλά αποκάλυπτε την αληθινή του προσωπικότητα».
Φιορέλλα Ματθαίου: «Η πόρτα του σπιτιού μας ήταν πάντα ανοιχτή για γονείς που ζητούσαν τη βοήθειά του, για να συμβουλέψει και να καθοδηγήσει τα παιδιά τους ώστε να γίνουν καλοί αθλητές και άνθρωποι. Επίσης, όταν έβλεπε οποιονδήποτε σε ανάγκη, γινόταν αυτόκλητος προστάτης χωρίς δεύτερη σκέψη. Μας έλεγε πάντα: “Να σέβεστε τον αδύναμο, γιατί η υπόκλιση στον αδύναμο είναι υποχρέωση.” Τόσο δυνατός ήταν…».

– Πώς θα περιγράφατε τον πατέρα σας σε κάποιον που δεν τον ξέρει, ως αθλητή και, κυρίως, ως άνθρωπο;

Άρης Ματθαίου: «Καταρτισμένος, αυστηρός, δίκαιος, ευαίσθητος, παιδαγωγός και φιλάνθρωπος. Αγαπούσε με πάθος ό,τι καταπιανόταν και ηγείτο πάντα δια του παραδείγματος».
Φιορέλλα Ματθαίου: «Ήταν μια απόλυτα επιδραστική προσωπικότητα, πηγή έμπνευσης για όποιον ερχόταν σε επαφή μαζί του. Είχε καταπληκτική ικανότητα να αναγνωρίζει γρήγορα ένα πρόβλημα και να βρίσκει αμέσως τη λύση, κάτι που ενέπνεε απόλυτο σεβασμό. Αναγνώριζε την αξία της μόρφωσης – υπήρξε απόφοιτος της Γεωπονικής Σχολής του ΑΠΘ με μεταπτυχιακό τίτλο στο εξωτερικό – και της πνευματικής καλλιέργειας. Του άρεσε πολύ η κλασική μουσική και μας διηγόταν με δέος πως το 1955, στην Ιταλία, παρακολούθησε την πρεμιέρα της όπερας Norma του Bellini με τη Μαρία Κάλλας. Είχε σπάνιο χιούμορ και απλή αλλά φιλοσοφημένη σκέψη. Αγαπούσε τον αθλητισμό βαθιά αξιακά: ως αθλητής ήταν επίμονος, σαρωτικός, με εγωισμό για τη νίκη, αλλά πάντα σεβόταν τον αντίπαλο».

– Τι έχετε μάθει από τον πατέρα σας για το να είσαι μεγάλος όχι μόνο στον αθλητισμό, αλλά και στη ζωή;

Άρης Ματθαίου: «Μας δίδαξε τη σημασία του καλού ύπνου και την αποφυγή άσκοπων ξενυχτιών. Έλεγε ότι η διαφορά του αθλητή από τον μη αθλητή είναι να κοιμάσαι νωρίς και όχι με τις κουκουβάγιες. Στο βιβλίο του σημείωνε χαρακτηριστικά πως όποιος κοιμάται με τις κουκουβάγιες, δεν μπορεί την επόμενη μέρα να πετάξει με τους αετούς. Επίσης, με το παράδειγμά του, μας έμαθε να αποφεύγουμε τις μικρότητες και να μην είμαστε παραδόπιστοι».
Φιορέλλα Ματθαίου: «Όσο μεγαλύτερη είναι η αξία σου, τόσο πιο ταπεινός είσαι. Σέβεσαι τους ανθρώπους και φέρεσαι με ευγένεια».

– Υπάρχει κάποια αξία ή χαρακτηριστικό του πατέρα σας που σας κάνει να θαυμάζετε περισσότερο τον άνθρωπο πίσω από τον αθλητή;

Άρης Ματθαίου: «Αυτή την απάντηση μου την έδωσε κάποτε ο μεγάλος Λευτέρης Παπαδόπουλος. Μετά τον θάνατο του πατέρα μου είχε γράψει ένα αποχαιρετιστήριο σημείωμα στα «Νέα». Τον συνάντησα τυχαία στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, του συστήθηκα και τον ευχαρίστησα για τα καλά του λόγια. Μου είπε τότε, κοιτώντας με στα μάτια, ότι ο πατέρας μου ήταν… ακέραιος, κατεβάζοντας με έμφαση το δεξί του χέρι προς τα κάτω σαν μαέστρος. Ήταν ένας άνθρωπος ακέραιος από κάθε πλευρά. Ακόμη και τώρα που το θυμάμαι, συγκινούμαι, γιατί αυτή η λέξη συνοψίζει πλήρως το μεγαλείο της προσωπικότητάς του».
Φιορέλλα Ματθαίου: «Ναι, η απλότητά του. Σε μία από τις τελευταίες συνεντεύξεις του, τον ρώτησαν αν του λείπει κάτι. Και με ένα ευθύ βλέμμα απάντησε: “Τίποτα.” Ήταν πλήρης. Ένα σπουδαίο επίτευγμα».

Η ταπεινότητα και η απλότητα που χαρακτήριζαν τον Φαίδωνα Ματθαίου αποτυπώνονται και από τον τρόπο με τον οποίο όριζε την έννοια της επιτυχίας. Συγκεκριμένα, είχε δημιουργήσει την πυραμίδα της επιτυχίας, περιγράφοντας τη σημασία του όρου με απλότητα, επισημαίνοντας κυρίως ότι επιτυχία είναι η πνευματική ηρεμία που προκύπτει από την εσωτερική ικανοποίηση μέσω της εκπλήρωσης στόχων. «Επιτυχία! Τι είναι επιτυχία; Τι κρύβει αυτή η λέξη μέσα της; Μήπως είναι εύκολο να το εξηγήσουμε; Μήπως είναι δύσκολο; Τι θα μπορούσε να είναι; Να είναι ίδια για όλους, να είναι ατομική για τον καθένα, ανήκει σε μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων ή είναι για όλους; Και με ποιες προϋποθέσεις; Κατά τη γνώμη μου, όλα αυτά μπορούν να συμπεριληφθούν στο εξής: Επιτυχία είναι η κατάσταση πνευματικής ηρεμίας, η οποία είναι άμεσο αποτέλεσμα προσωπικής ικανοποίησης, για το ότι έκανες το καλύτερο που μπορούσες για να γίνεις ό,τι καλύτερο είχες τη δυνατότητα να γίνεις. Αλήθεια, πόσο προσωπικός είναι αυτός ο ορισμός, ο οποίος, παράλληλα, περικλείει την έννοια της επιτυχίας με τόση αντικειμενικότητα...».