Stade de France 2015: Η νύχτα που πάγωσε τον κόσμο

Στο 20ό λεπτό του αγώνα, ο Πατρίς Εβρά δέχεται την πάσα στην αριστερή πλευρά και κοιτάζει γύρω του για να συνεχίσει το παιχνίδι. Ξαφνικά, ένας εκκωφαντικός ήχος -ο δεύτερος εκείνης της νύχτας, πιο δυνατός από τον πρώτο- διαπερνά το «Stade de France». Για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, ο Εβρά στρέφει το βλέμμα του προς την πηγή του θορύβου. Το πλήθος αντιδρά με ένα κύμα ψιθύρων και επιφωνημάτων, κι ύστερα, σχεδόν μηχανικά, το παιχνίδι συνεχίζεται.

Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, έξω από το στάδιο, η έκρηξη μιας ζώνης με εκρηκτικά διαμελίζει τον πρώτο από τους τρομοκράτες. Μέσα, ανάμεσα στους 80.000 θεατές και τους ποδοσφαιριστές, η βεβαιότητα αρχίζει να λιώνει. Η πραγματικότητα ραγίζει, διαλύεται, μοιάζει να θρυμματίζεται σε κομμάτια. Ακόμη κι αν ο τρόμος θα αργήσει λίγο να διαπεράσει τις κερκίδες, κάτι έχει ήδη αλλάξει ανεπιστρεπτί. Το Παρίσι δέχεται ένα συντονισμένο τρομοκρατικό πλήγμα, μια επίθεση που θα σημαδέψει για πάντα τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Από εκείνη τη στιγμή, τίποτα δεν είναι πια ασφαλές.

Σήμερα, 13 Νοεμβρίου, συμπληρώνονται δέκα χρόνια από εκείνη τη νύχτα που στοίχισε τη ζωή σε 130 ανθρώπους, 89 από αυτούς μέσα στο θέατρο Bataclan. Μόνο η τύχη εμπόδισε έναν ακόμη πιο φρικτό απολογισμό, στο «Stade de France», πέρα από τους τρεις βομβιστές αυτοκτονίας, υπήρξε μόλις ένα θύμα. Σήμερα, λίγα χιλιόμετρα μακριά η Γαλλία θα φιλοξενήσει στο «Parc des Princes» την Ουκρανία και οι αναμνήσεις επιστρέφουν. Πώς άρχισαν όλα;

Η διάρρηξη της κανονικότητας αρχίζει με τον ήχο, αόριστο στην αρχή, σχεδόν αθώο. Κάποιοι τον περνούν για πυροτεχνήματα, άλλοι, πιο ανήσυχοι, θυμούνται την πρωινή απειλή βόμβας στο ξενοδοχείο της γερμανικής αποστολής. Στα δημοσιογραφικά θεωρεία, η πρώτη αντίδραση είναι σύγχυση, μια αμηχανία που δίνει γρήγορα τη θέση της στην αγωνία, όταν αρχίζουν να φτάνουν οι πρώτες ειδήσεις από το κέντρο του Παρισιού. Για όσους παρακολουθούν από το σπίτι, για τις οικογένειες, ο τρόμος φτάνει ακόμη πιο άμεσα από την οθόνη, στο δέρμα.

Το παιχνίδι που… έπρεπε να συνεχιστεί

Κι όμως, μέσα στο γήπεδο, ο αγώνας συνεχίζεται. Οι ποδοσφαιριστές είναι οι τελευταίοι που θα μάθουν τι πραγματικά συμβαίνει. Ο Τζούλιαν Ντράξλερ, χρόνια αργότερα, θα θυμηθεί πώς προσπαθούσε να κατανοήσει τα γεγονότα με τη λογική του ποδοσφαίρου μια ένδειξη του ψυχικού σοκ, της προσπάθειας να ενώσεις πράγματα που πλέον δεν συνδέονται.

Το γεγονός ότι ο αγώνας δεν διακόπηκε δεν ήταν τυχαίο. Ήταν μια επιλογή ανώτερης λογικής: η ανάγκη να κερδηθεί χρόνος. Ήταν η ώρα των ανθρώπων που έπρεπε να αποφασίσουν μέσα στο χάος. Ο τότε πρόεδρος, Φρανσουά Ολάντ, καθισμένος δίπλα στον Γερμανό Υπουργό Εξωτερικών Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάγερ, οδηγείται εσπευσμένα εκτός σταδίου, ενώ ελικόπτερο επιτηρεί από ψηλά. Η ψυχρή αλληλουχία αποφάσεων καταλήγει στην κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης: το στάδιο αποκλείεται, οι εξέδρες σφραγίζονται.

«Πώς θα βγούμε από εδώ;» Η ερώτηση απλώνεται σα ρίγος: πώς βγαίνεις από κάτι τέτοιο; Από το στάδιο; Από τη χώρα; Από την ίδια την απειλή; Κανείς δεν ξέρει ποιο είναι το σωστό. Κυκλοφορούν φήμες για ένοπλους μέσα στο γήπεδο, για εκρηκτικά στις εισόδους. Μέσα ή έξω; Να μείνουμε ή να φύγουμε; Αυτές οι δύο λέξεις αποκτούν υπαρξιακή βαρύτητα. Ένας Γερμανός φίλαθλος που βρέθηκε εκεί με τον γιο του θυμάται πως το πρώτο του ένστικτο ήταν να φύγει και το δεύτερο, να επιστρέψει. Γιατί έξω, στο ημίφως που περιβάλλει το «Stade de France», κυριαρχούσε το απόλυτο χάος. Το πλήθος άλλοτε κινείται προς τις εξόδους, άλλοτε επιστρέφει μέσα· ο φόβος και η ανάγκη για προστασία συγκρούονται πάνω στο χορτάρι.

Η Εθνική Γερμανίας βρίσκει καταφύγιο στα αποδυτήρια έναν «ασφαλή λιμένα», όπως τον αποκαλεί ένας φρουρός. Μα πόσο ασφαλής μπορεί να είναι; Οι διάδρομοι, οι σκιές, οι σιωπηλές πόρτες δημιουργούν μια παράξενη υπόγεια πραγματικότητα, μια ατμόσφαιρα πυκνή από αβεβαιότητα και φόβο.

Οι «κατακόμβες» του Stade de France

Η λέξη «κατακόμβες» χρησιμοποιείται συχνά μεταφορικά για τα υπόγεια των σταδίων, εκείνη τη νύχτα όμως, αποκτά κυριολεκτική, σχεδόν νεκρική σημασία. Ο υπεύθυνος ασφαλείας της γερμανικής ομοσπονδίας, Χέντρικ Γκρόσε Λέφερτ, θυμάται έναν διάλογο με Γάλλο αστυνομικό για το πώς λειτουργεί το όπλο του. Όταν ένας ποδοσφαιριστής τον ρωτά γιατί το ρωτά αυτό, εκείνος απαντά ψυχρά: «Σε περίπτωση που ο αστυνομικός πέσει νεκρός και χρειαστεί να το χρησιμοποιήσουμε εμείς». Η φράση αυτή, παγωμένη, αποκαλύπτει την απόλυτη έκταση του φόβου, εκεί όπου η λογική σταματάει και αρχίζει το ένστικτο επιβίωσης.

Το ημίχρονο, μια ψυχρή αποχώρηση

Στο ημίχρονο του αγώνα, η αλήθεια αρχίζει να αποκαλύπτεται, όχι όμως για όλους. Ο πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ, πληροφορημένος για τις πολλαπλές επιθέσεις που μαίνονται στην καρδιά του Παρισιού, απομακρύνεται διακριτικά από το στάδιο. Ένα ελικόπτερο πετά χαμηλά πάνω από το «Stade de France» και θα παραμείνει εκεί για περισσότερο από μία ώρα, φωτίζοντας με περιστροφικά φώτα την οροφή και τις κερκίδες.

Στα δημοσιογραφικά θεωρεία επικρατεί αναβρασμός. Οι δημοσιογράφοι, συνδεδεμένοι με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέσω του WiFi του σταδίου, προσπαθούν απεγνωσμένα να συγκεντρώσουν πληροφορίες. Ο αγώνας παύει πια να έχει σημασία. Δέκα περίπου ρεπόρτερ εγκαταλείπουν τη θέση τους, κατευθυνόμενοι στο κέντρο του Παρισιού για να καλύψουν τα γεγονότα, ύστερα από εντολή των αρχισυντακτών τους.

«Aux armes! Nous sommes les Français!»

Ο διοικητής της αστυνομίας, που έχει ήδη αναγνωρίσει τις δύο εκρήξεις ως τρομοκρατικές ενέργειες, αποφασίζει αρχικά να αποκλείσει πλήρως το στάδιο για λόγους ασφαλείας. Στους διαδρόμους του «Stade de France» ζητείται από τον Φιλίπ Τουρνό, υπεύθυνο Τύπου της γαλλικής ομάδας, και από τον ομοσπονδιακό προπονητή Ντιντιέ Ντεσάν, να μην ενημερώσουν τους ποδοσφαιριστές που βρίσκονται ακόμη στα αποδυτήρια. Το πλήθος, στο μεγαλύτερο μέρος του, αγνοεί τι συμβαίνει έξω. Τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας και ίντερνετ έχουν κορεστεί, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη την επικοινωνία. Η απόφαση είναι σκληρή αλλά σαφής: το παιχνίδι θα συνεχιστεί, ώστε να αποφευχθεί πανικός. Χωρίς να γνωρίζουν τη φρίκη που εκτυλίσσεται λίγα χιλιόμετρα μακριά, οι θεατές αρχίζουν να τραγουδούν ρυθμικά: «Aux armes! Nous sommes les Français!» - «Στα όπλα! Είμαστε οι Γάλλοι!» Μια φωνή ενότητας μέσα στην άγνοια, μια απελπισμένη κραυγή κανονικότητας. Οι «Μπλε» σκοράρουν ξανά,το κοινό πανηγυρίζει. Και την ίδια στιγμή, στο Παρίσι, οι πρώτες ανακοινώσεις για δεκάδες νεκρούς και η ομηρία στο Bataclan σκεπάζουν τη νύχτα.

Με το τελευταίο σφύριγμα, η απαγόρευση εξόδου από το στάδιο αίρεται, όχι για να απελευθερωθεί το πλήθος, αλλά για να αποτραπούν πιθανές συγκρούσεις και πανικός. Ο εκφωνητής του σταδίου ενημερώνει ψύχραιμα: έχει σημειωθεί «ένα περιστατικό» έξω από το «Stade de France». Ανακοινώνεται το κλείσιμο της ανατολικής εξόδου και του χώρου στάθμευσης.

Οι ποδοσφαιριστές επιστρέφουν στα αποδυτήρια, μα σταματούν ξαφνικά στο τούνελ. Μπροστά τους, σε μια τηλεόραση, μεταδίδονται ζωντανά οι σκηνές των επιθέσεων. Οι «Μπλε» παγώνουν, κοιτάζουν σιωπηλοί τις εικόνες. Οι συνεντεύξεις Τύπου ακυρώνονται. Κανείς δεν έχει διάθεση να μιλήσει. Παίκτες και μέλη των δύο ομάδων μαζεύονται σιωπηλοί στα σαλόνια και στους διαδρόμους, με τα βλέμματα καρφωμένα στις οθόνες, περιμένοντας να μάθουν πότε θα επιτραπεί να φύγουν.

Στις κερκίδες, το πλήθος αρχίζει να κινείται προς τις εξόδους. Οι φωνές των εκφωνητών ζητούν ηρεμία. Οι θεατές περπατούν αργά, πολλοί με τα χέρια ψηλά ή στο κεφάλι, περνώντας ανάμεσα σε δύο σειρές αστυνομικών των CRS, που φωτίζουν κάθε πρόσωπο με φακούς. Από τα μεγάφωνα και από τις φωνές του πλήθους ακούγεται η Μασσαλιώτιδα, ένας ύμνος που εκείνη τη στιγμή μοιάζει περισσότερο με προσευχή παρά με τραγούδι.

Στον σταθμό του μετρό «Saint-Denis – Porte de Paris», εκατοντάδες φίλαθλοι κάνουν ξαφνικά μεταβολή και επιστρέφουν. Κανείς δεν ξέρει γιατί. Ένα κύμα πανικού φουσκώνει και επιστρέφει πίσω στο γήπεδο. Το χορτάρι, εκεί όπου λίγο πριν παιζόταν ποδόσφαιρο, μετατρέπεται σε τόπο καταφυγίου για εκατοντάδες ανθρώπους.
Κάποιοι, στην αμηχανία της αναμονής, ανεβαίνουν στα δοκάρια των τερμάτων και αρχίζουν να τραγουδούν, να ζητούν κουράγιο μέσα στη σύγχυση. Περιμένουν έτσι, περισσότερο από μία ώρα, ώσπου να κριθεί η περιοχή ασφαλής.

Η πόλη σε κατάσταση πολιορκίας

Έξω από το στάδιο, δεκάδες περιπολικά αποκλείουν τους γύρω δρόμους. Σειρήνες, φώτα, κραυγές ασυρμάτων γεμίζουν τη νύχτα. Οι δρόμοι γύρω από τη λεωφόρο A1 πλημμυρίζουν από αστυνομικά οχήματα που κατευθύνονται προς το κέντρο του Παρισιού, εκεί όπου το χάος συνεχίζεται. Είναι ήδη μεσάνυχτα και η πόλη δεν έχει ακόμη συνέλθει. Οι τρικολόρ σημαίες, που είχαν μοιραστεί πριν από την έναρξη του αγώνα, τώρα ανεμίζουν στα χέρια των τελευταίων θεατών που εγκαταλείπουν τον χώρο. Κυματίζουν όχι πια ως σύμβολα γιορτής, αλλά ως σιωπηλές υποσχέσεις αντοχής.

«Πρώτη φορά ένιωσα πραγματικό φόβο μέσα σε ένα γήπεδο»

Ο τρόμος στο «Stade de France» ξεκίνησε στις 21:16 τοπική ώρα. Εκείνο το βράδυ, η Γαλλία φιλοξενούσε την Γερμανία σε μία φιλική αναμέτρηση, παρουσία του τότε προέδρου της Γαλλίας, Φρανσουά Ολάντ. Τίποτα δεν προμήνυε το τι θα ακολουθούσε. Περίπου 20 λεπτά μετά την σέντρα σημειώθηκε η πρώτη έκρηξη κοντά στο γήπεδο, ενώ 190 δευτερόλεπτα αργότερα ακολούθησε η δεύτερη.

«Δεν είχαμε ιδέα τη συνέβαινε μέχρι να λήξει ο αγώνας», θυμάται ο Ισπανός διαιτητής, Ματέου Λαόθ. «Στην αρχή μας είπαν ότι δεν επιτρεπόταν να φύγουμε από το γήπεδο και όλοι μας περάσαμε δύσκολες στιγμές μεγάλης αβεβαιότητας. Μάθμε τι είχε γίνει από τους δημοσιογράφους που κάλυπταν το παιχνίδι και από την τηλεόραση».

Ο κρότος αντήχησε στο γήπεδο, «πέρασε» μέσα από τα μικρόφωνα των δημοσιογράφων που κάλυπταν το ματς. Στο ημίχρονο της αναμέτρησης, ο Ολάντ εγκατέλειψε το γήπεδο, ενώ την ίδια ώρα το Παρίσι δεχόταν επιθέσεις σε διαφορετικές τοποθεσίες και δεκάδες άνθρωποι έπεφταν νεκροί. Φοβούμενος για την ασφάλεια του πλήθους έξω από το «Stade de France», ο Ολάντ αποφάσισε ότι ήταν προτιμότερο ο αγώνας να συνεχιστεί κανονικά, χωρίς κάποια ανακοίνωση που θα προκαλούσε μεγαλύτερη αναστάτωση στον κόσμο.

Αυτός ήταν και ο λόγος που τόσο οι παίκτες, όσο και οι οπαδοί ενημερώθηκαν για το τι συνέβαινε στη γαλλική πρωτεύουσα αφότου ο Λαόθ έληξε το ματς. Ο αγωνιστικός χώρος έγινε το καταφύγιο των φιλάθλων για τη νύχτα, οι παίκτες της Γερμανίας μαζί με τους Γάλλους «αντιπάλους» τους κοιμήθηκαν εκεί, πάνω σε στρώματα.

"Gardez votre calme !" Les spectateurs appelés à se réunir sur la pelouse du #StadeDeFrance#Paris pic.twitter.com/OoUncbO0Sv

— Josselin Riou (@josselin_riou) November 13, 2015

«Ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα πραγματικό φόβο μέσα σε ένα γήπεδο», ανακαλεί ο Κριστιάν Καρεμπέ που ήταν εκεί στις 13 Νοεμβρίου. «Σιγά-σιγά αρχίσαμε να μαθαίνουμε πληροφορίες και σοκαριστήκαμε». Ακολούθησε και τρίτη έκρηξη, λίγο πριν τις 22:00. Τα τραύματα σε κάποιους χαράχτηκαν στην ψυχή, σε άλλους αποτυπώθηκαν στο σώμα. Ο Μπιλάλ Μοκόνο είναι από τότε καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο. Βρισκόταν κοντά στο γήπεδο όταν οι τρομοκράτες έδρασαν. Το βίωμα τον στοιχειώνει ακόμη, δεν κοιμάται τα βράδια καθώς οι εφιάλτες ζωντανεύουν και πάλι στο μυαλό του.

Άλλοι δεν ήταν τόσο τυχεροί. Ο Μανουέλ Ντίας, 63 ετών, ήταν το μόνο θύμα (εκτός των τριών βομβιστών) που σκοτώθηκε από τις εκρήξεις στο «Stade de France». Και η τραγική ειρωνεία είναι πως δεν έπρεπε καν να εργάζεται τη μοιραία εκείνη νύχτα. Ήταν οδηγός λεωφορείων, αλλά είχε βγει στη σύνταξη από το 2012. Παρ' όλα αυτά, δεχόταν να κάνει κάποια περιστασιακά δρομολόγια.

Όπως δέχθηκε και εκείνη την Παρασκευή. Άφησε μία μερίδα αργοπορημένων οπαδών έξω από την κύρια είσοδο του γηπέδου και αυτή ήταν η τελευταία διαδρομή που πραγματοποίησε. Δευτερόλεπτα μετά ακολούθησε η πρώτη έκρηξη που του στοίχισε ακαριαία τη ζωή, καθιστώντας τον το πρώτο θύμα του τρομοκρατικού αιματοκυλίσματος των επόμενων τριών ωρών. Η απώλειά του άφησε πίσω του ένα κενό στις καρδιές των δικών του ανθρώπων με κάποιον τρόπο πρέπει να συμφιλιωθούν ότι έφυγε τόσο άδικα από κοντά τους.

Τρεις μέρες αργότερα, η Εθνική Γερμανίας επρόκειτο να αντιμετωπίσει την Ολλανδία στο Ανόβερο. Η αναδρομή στο πώς ελήφθη η απόφαση να διεξαχθεί το ματς μοιάζει σήμερα σχεδόν παραβολική: μια ψυχρή γραφειοκρατική αφήγηση, που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το συναισθηματικό βάρος των παικτών. Ο Γιόακιμ Λεβ μιλά ανοιχτά για κυβερνητική «εντολή». Το μήνυμα ήταν σαφές: να μην αφήσουμε τον φόβο να νικήσει.

Μα όταν, λίγες ώρες πριν τη σέντρα, εντοπίζονται νέες απειλές και ο αγώνας ακυρώνεται, η ψυχρή αυτή λογική καταρρέει. Το πούλμαν της ομάδας επιστρέφει μέσα στη νύχτα στο ξενοδοχείο μια σιωπηλή, σχεδόν φαντασμαγορική διαδρομή. Και πάλι, η ίδια ερώτηση πλανάται: ποιος είναι πραγματικά ο στόχος; Αργότερα εκείνη τη νύχτα, ο τότε Υπουργός Εσωτερικών της Γερμανίας, Τόμας ντε Μεζιέρ, θα πει τη φράση που έμελλε να μείνει ιστορική: «Ένα μέρος αυτών των απαντήσεων θα προκαλούσε αναστάτωση στον πληθυσμό».

Ήταν η στιγμή που ο τρόμος πέρασε τα σύνορα χωρίς να χρειαστεί να εκραγεί τίποτα. Από τους δρόμους του Παρισιού εισχώρησε βαθιά στις ψυχές των ανθρώπων, στα σπίτια, στα βλέμματα, στις σιωπές. Ο φόβος έγινε εσωτερικός και η Ευρώπη, για πάντα διαφορετική. Από το «Stade de France» ως το Bataclan, από τις σειρήνες του Παρισιού μέχρι τη σιωπή των παικτών στα αποδυτήρια, εκείνη η νύχτα ένωσε τη Γαλλία, τη Γερμανία και όλη την Ευρώπη κάτω από μια κοινή συνειδητοποίηση: Ότι ο τρόμος μπορεί να χτυπήσει οπουδήποτε...