Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και η ηρωική άμυνα στο Χάνι της Γραβιάς
Πρόκειται για μια ηγετική φυσιογνωμία της Επανάστασης που κατάφερε, με μόλις 120 άνδρες, να αναχαιτίσει τον πανίσχυρο οθωμανικό στρατό σχεδόν 9.000 στρατιωτών υπό τον Ομέρ Βρυώνη.
Αμέσως μόλις έφτασε στη Γραβιά, ο Ανδρούτσος αντιλήφθηκε το κρίσιμο σημείο στο οποίο βρισκόταν η πορεία της Επανάστασης. Αν ο εχθρός περνούσε από εκεί και έφτανε στην Πελοπόννησο, το κίνημα κινδύνευε να καταρρεύσει πριν καλά-καλά θεμελιωθεί.
Παρά τις διστακτικές αντιδράσεις άλλων καπεταναίων που επέλεξαν να πιάσουν τα γύρω υψώματα, ο Ανδρούτσος πήρε την ευθύνη πάνω του. Έκλεισε το μικρό πέτρινο Χάνι με λίγους αλλά γενναίους άνδρες, μετέτρεψε το λιτό οίκημα σε φρούριο, άνοιξε πολεμίστρες και φράκαρε τα ανοίγματα, και —σαν να τους ετοίμαζε για χορό κι όχι για μάχη— έσυρε πρώτος το τσάμικο, εμψυχώνοντας τους συντρόφους του. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν ο Γκούρας, ο Παπανδριάς, ο Γκίκας Μουσταφάς και πολλοί άλλοι που έμελλε να γράψουν ιστορία εκείνο το βράδυ.
Όταν οι δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη κατέφθασαν και περικύκλωσαν την περιοχή, ζήτησαν από τον Ανδρούτσο να παραδοθεί. Εκείνος όχι μόνο αρνήθηκε, αλλά απάντησε με πυροβολισμό στον αγγελιαφόρο, σκοτώνοντάς τον. Ήταν το σύνθημα της μάχης. Ακολούθησαν επτά αλλεπάλληλες, σφοδρές επιθέσεις των Τούρκων, οι οποίες αποκρούστηκαν με ηρωισμό. Ο εχθρός είχε πάνω από 300 νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες, ενώ οι Έλληνες μετρούσαν ελάχιστες απώλειες.
Όταν ο Βρυώνης διέταξε να φέρουν κανόνια από τη Λαμία για να ανατινάξουν το Χάνι, ο Ανδρούτσος κατάλαβε πως είχε έρθει η ώρα να αποχωρήσουν. Υπό την κάλυψη της νύχτας, οι άνδρες του εγκατέλειψαν αθόρυβα τη θέση τους, περνώντας ανάμεσα από τις τουρκικές γραμμές. Η τολμηρή αυτή έξοδος τους στοίχισε μόλις λίγους άνδρες.
Η επιτυχία του Ανδρούτσου είχε καθοριστική σημασία. Καθυστέρησε την προέλαση του τουρκικού στρατού προς την Πελοπόννησο, επιτρέποντας στους Έλληνες να οργανωθούν και να πετύχουν σημαντικές νίκες όπως εκείνη στο Βαλτέτσι. Ο Ομέρ Βρυώνης, ταπεινωμένος, υποχώρησε προς την Εύβοια.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, με τη διορατικότητα και το θάρρος του, απέδειξε ότι η αποφασιστικότητα και η πίστη μπορούν να αντισταθμίσουν την αριθμητική υπεροχή. Η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς δεν έμεινε στην ιστορία μόνο για την στρατηγική της σημασία, αλλά και για το ηθικό της βάρος — ως παράδειγμα ηρωισμού απέναντι σε έναν πανίσχυρο αντίπαλο.
Ο άνθρωπος που «έσκαγε και άλογο»
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος (1788 – 1825) υπήρξε μια από τις πιο δυναμικές και αμφιλεγόμενες μορφές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Γεννήθηκε στην Ιθάκη, αλλά μεγάλωσε στη Στερεά Ελλάδα, γιος του αρματολού Ανδρούτσου Βερούση. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, μεγάλωσε στο περιβάλλον του Αλή Πασά στα Γιάννενα, όπου απέκτησε στρατιωτική εμπειρία και τακτικές γνώσεις που αργότερα θα αξιοποιούσε στον αγώνα κατά των Οθωμανών.
Ο Ανδρούτσος ήταν γνωστός για τη φυσική του δύναμη, την ευστροφία και τον ανυπότακτο χαρακτήρα του. Ο λαός συνήθιζε να λέει γι’ αυτόν πως "έσκαγε και άλογο", τονίζοντας την τεράστια σωματική του δύναμη, αλλά και την έντονη, εκρηκτική του ιδιοσυγκρασία. Ήταν άνθρωπος που ζούσε στα άκρα — γενναίος, τολμηρός, αλλά και δύσκολος στις συνεργασίες του με άλλους οπλαρχηγούς και την πολιτική ηγεσία.
Η πιο εμβληματική του στιγμή ήταν η ηρωική άμυνα στο Χάνι της Γραβιάς.
Παρά τον ηρωισμό του, η σχέση του με την επίσημη διοίκηση της Επανάστασης υπήρξε ταραχώδης. Κατηγορήθηκε για αυτόβουλες ενέργειες, ήρθε σε ρήξη με πολιτικούς και στρατιωτικούς και τελικά φυλακίστηκε από τους ίδιους τους Έλληνες στην Ακρόπολη των Αθηνών. Εκεί, το 1825, βρήκε τραγικό θάνατο υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες — σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, δολοφονήθηκε.
Η προσωπικότητά του συνδυάζει το θρύλο του ανυπότακτου ήρωα με την τραγικότητα μιας γενιάς που δεν πρόλαβε να δει την ελευθερία για την οποία πολέμησε...
