Αποκάλυψη Τώρα!»: Η φρίκη… η φρίκη…

Και πού μας βρίσκει ο Κόπολα σήμερα; Μη βιαστείτε. Δεν είναι μόνο η κατάντια. Κατάντια και εξέλιξη, πρόοδος και βαρβαρότητα. Ναι, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι το «Αποκάλυψη Τώρα!» του παρόντος. Ο πόλεμος στη Συρία, η εισβολή των ΗΠΑ σε Ιράκ, Αφγανιστάν, η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, η γενοκτονία στη Ρουάντα, η εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο, όλα αυτά είναι το «Αποκάλυψη Τώρα!». Το κινηματογραφικό έπος εξηγεί πώς δρα ο άνθρωπος μέσα στο ασφυκτικό, εξουσιαστικό πλαίσιο, εξηγεί τη θέση του, εξηγεί την καταδίκη και τη μοίρα του. Το «Αποκάλυψη Τώρα!» ερμηνεύει τα άλλα μέσα της πολιτικής και αποκωδικοποιεί τη «γλώσσα» των κανονιών. Δεν είναι μόνο η σκόνη, ο θόρυβος, το αίμα, τα πτώματα, η διάλυση και η φωτιά. Είναι η επιβολή, η αποκτήνωση, η βίαιη κυριαρχία και η διαμόρφωση ενός νέου κόσμου που μας ανήκει και προβλέπεται να χαθεί! Οι σφαίρες σε πάνε μακριά, σου δίνουν την αίσθηση του δυνατού, του άτρωτου και της κατάκτησης σωμάτων, σκέψεων, πολιτισμών… Αυτός ο πολιτισμός, όμως, ο εκβιαστικά διαμορφωμένος, είναι σαν το τέρας που στρέφεται ενάντια στον δημιουργό του. Και, τότε, η φρίκη εισχωρεί σαν τον αέρα στις συνειδήσεις και στα μυαλά των αθώων και των ανυποψίαστων.

Το «Αποκάλυψη Τώρα!» είναι ένα αντιπολεμικό έπος -όχι μόνο για το Βιετνάμ- που εξακτινώνεται σε πολλά επίπεδα. Το υπόβαθρο της ταινίας είναι μοναδικό και ακλόνητο. Γιατί; Διότι συναρμόζει την υπαρξιακή αγωνία και τον φιλοσοφικό στοχασμό με την παράνοια του πολέμου και την ουσία της πολιτικής! Πάνω σε αυτά τα θεμέλια ο Κόπολα έφτιαξε κάτι απαράμιλλο και η ανάλυση του ποτέ δεν θα είναι εύκολη μα ούτε και αρκετή.
Από την πρώτη σκηνή καταλαβαίνουμε ότι όλα είναι ζωντανά και όλα νεκρά σε μια στιγμή. Το πρώτο πλάνο δείχνει τη ζούγκλα, το ζωηρό πράσινο των δέντρων περιμένει το αναπότρεπτο. Και ξαφνικά φωτιά! Η ανάσα της κόλασης δεν είναι μένει πια στα έγκατα της αφιλόξενης γης. Ο σιωπηλός θάνατος σαρώνει και τα αντικείμενα του πολέμου γίνονται αυτά της καθημερινότητας. Ο έλικας του ελικοπτέρου συμφωνεί ηχητικά με τον ανεμιστήρα στο ταβάνι και ο λοχαγός Ουίλαρντ ψάχνει τη ζούγκλα. Δεν μπορεί να μείνει σε αυτήν της Σαϊγκόν, κλεισμένος σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου ασφυκτιά και η εγκλωβισμένη τρέλα στους τοίχους του πολιτισμού τον οδηγεί στο παραλήρημα. Ζητά μια αποστολή [ήθελα μια αποστολή] και άθελα (;) του μας δίνει την εξομολόγηση του θύματος και του θύτη. Η βαριά ατμόσφαιρα της ταινίας «ακυρώνει» τις απλές κινήσεις των χαρακτήρων (κοντινά πλάνα σε σχεδόν ακίνητα χέρια, αντικείμενα) και λίγο πριν μάθει την αποστολή του ο Ουίλαρντ, εμείς καταλαβαίνουμε ότι ο συνταγματάρχης Κερτς είναι απόδειξη ενοχής, αδυναμίας, ανομολόγητης αλαζονείας των ισχυρών του κόσμου τούτου.
Σε λίγο ο Ουίλαρντ θα γνωρίσει τους συνοδοιπόρους του στο μεγάλο ταξίδι. Είναι οι αναλώσιμοι, οι χαμένες περιπτώσεις που χρειάζεται η πολεμική μηχανή για να δικαιολογεί την παρουσία της. Σε κάποιο σημείο εμφανίζεται για λίγο και ο Κόπολα. Υποδύεται έναν σκηνοθέτη τηλεόρασης. Το συνεργείο του παίρνει πλάνα από το πεδίο μάχης και προτρέπει τους στρατιώτες να φέρονται φυσικά. Όλα για την εικόνα λοιπόν, από τότε. Σε εκείνο το σημείο εμφανίζεται ο αντισυνταγματάρχης Κίλγκορ και αναμφίβολα εκφράζει την καθημερινότητα του πολέμου. Η ιπτάμενη μεραρχία του είναι η τρέλα των στρατοκρατούμενων ΗΠΑ που διαιωνίζεται και η επίθεση υπό τους ήχους του Βάγκνερ το μεγαλείο του θανάτου! Ο Κίλγκορ επιβάλει την ψευδαίσθηση του αμερικανικού τρόπου ζωής στο πουθενά. Πριν τη αξέχαστη φράση με τη μυρωδιά της ναπάλμ, απευθύνεται σε στρατιώτη και του λέει: «Ή σερφάρεις ή πολεμάς». Η ανεμελιά και η σιγουριά της πατρίδας μεταφέρονται στη ζούγκλα του Βιετνάμ. Το αποκορύφωμα του Κίλγκορ είναι το μνημειώδες «αγαπώ τη μυρωδιά της ναπάλμ το πρωί». Το παράλογο γίνεται το μόνο λογικό και η επιβολή ισχύος ο μόνος τρόπος ύπαρξης. Όταν ο Ουίλαρντ και το πλήρωμα ξεφεύγουν (!) από τον Κίλγκορ, αφού του έχουν κλέψει τη σανίδα σερφ (!), πλέουν για λίγο ήσυχα. Ο «σεφ» κατεβαίνει από το σκάφος για να μαζέψει μάνγκο. Τον συνοδεύει ο Ουίλαρντ και ξαφνικά μια τίγρης τους τρομάζει και τους θυμίζει ότι ο αληθινός θηρευτής ξέρει γιατί υπάρχει και γιατί κυνηγά.
Στην διευρυμένη εκδοχή της ταινίας υπάρχουν δύο πρόσθετες σκηνές. Η μία αφορά την παρουσία μοντέλων του «Playboy». Πάνε στο μέτωπο για να ψυχαγωγήσουν τους φαντάρους. Το μήνυμα του Κόπολα είναι σαφές: η ψυχαγωγία είναι ο πόλεμος και ο πόλεμος είναι η ψυχαγωγία, αυτό ήταν και το πρόβλημα των ΗΠΑ στο Βιετνάμ και θα εξηγηθεί στη συνάντηση με τους Γάλλους. Στο μεταξύ, ο Ουίλαρντ διαβάζει για τη δράση του Κερτς. Στην ουσία κατηγορείται επειδή συνεχίζει μόνος το έγκλημα. Για τις ΗΠΑ ο φόνος είναι κυβερνητική υπόθεση και ο Κερτς δρα χωρίς την άδεια τους, «εξανθρωπίζει» τους βιετναμέζους. Η ταινία προχωρά και η μίξη πραγματικότητας με την επιθυμία που έχει μείνει πίσω ανολοκλήρωτη (η ζωή πριν) συνθέτει το αλλόκοτο, το ψυχεδελικό, ανοίκεια οικείο σύμπαν. Ο Κερτς απλώνεται σαν σκιά πάνω από το κολασμένο τοπίο και ο Ουίλαρντ προχωρά βαθιά μέσα στο ποτάμι. Το σκοτάδι πυκνώνει και κάθε λάμψη είναι υπόμνηση θανάτου. Ο λοχαγός θα μάθει ότι «είστε μέσα στην κωλοτρυπίδα του κόσμου», πλησιάζει στην καρδιά του σκότους και όσο πλησιάζει επιβεβαιώνει τον στίχο του Ρεμπώ: Αν γίνεται να σκοτώσουν ένα πτώμα, τότε να φοβάσαι μήπως σε σκοτώσουν. Δεν υπάρχουν, πια, τέσσερις εποχές, μόνο μία, αυτή στην κόλαση. Λίγο αργότερα θα σκοτωθεί ο 17χρονος Κλην. Ο φτωχός μαύρος και η απώλεια του είναι ό,τι μένει απ’ αυτόν τον πόλεμο, έναν άδικο πέρα ως πέρα πόλεμο. Σε αυτό σημείο το πλήρωμα του Ουίλαρντ συναντά τους Γάλλους εποίκους. Οι Γάλλοι εξηγούν τη συνέχεια του πολέμου στο Βιετνάμ. Ο «Ψυχρός Πόλεμος» δικαιολογεί τον άδικο πόλεμο και τις αντιδράσεις στο εσωτερικό των χωρών. Ο Γάλλος που προηγήθηκε αποφαίνεται πως «εσείς, οι Αμερικανοί, πολεμάτε για το μεγαλύτερο τίποτα της ιστορίας». Το τίποτα όμως είναι τα πάντα στην περίπτωση των ΗΠΑ και ο Ουίλαρντ πρέπει να μάθει να ελέγχει τους δύο εαυτούς: αυτόν που σκοτώνει και αυτόν που αγαπάει.
Η συνάντηση με τον Κερτς είναι καθοριστική και αποκαλυπτική! Ο συνταγματάρχης έχει γίνει «Θεός» των ιθαγενών και οι πρωτόγονοι συναντούν τους βαρβάρους. Εκεί είναι το τέλος, εκεί ο Ουίλαρντ καταλαβαίνει ότι το ποτάμι δίνει ζωή, παίρνει ζωή, το ποτάμι αποκτά κάτι το ινδουϊστικό που εξαγνίζει και λυτρώνει. Ο Κερτς, δίχως αμφιβολία, γίνεται το πεπρωμένο του άφρονα ανθρώπου! Ο Θεός δεν υπάρχει, τον έχει σκοτώσει ο άνθρωπος και τον έχει αντικαταστήσει με τον καλύτερο-χειρότερο άνθρωπο. Ο Κερτς είναι ο δαίμονας που βγήκε από τα σπλάχνα των ανθρώπων. Και το τέλος γίνεται ακόμη πιο πυκνό σε νοήματα και αναφορές. Ο αμερικανός φωτορεπόρτερ που έχει ξεμείνει στη ζούγκλα, είναι φιγούρα βγαλμένη από τον κόσμο του «γυμνού γεύματος» του Ουίλιαμ Μπάροουζ. Ο Ουίλαρντ προσπαθεί να καταλάβει τι είναι ο Κερτς. Παράφρονας; Ίσως. Ιδιοφυΐα; Μπορεί. Δολοφόνος; Σίγουρα. Όχι όμως απεσταλμένος δολοφόνος. Ο Κερτς είναι η τίγρης που εξανθρωπίστηκε. Ξέρει γιατί δολοφονεί και ξέρει γιατί πρέπει να θυσιαστεί. Ξέρει ότι δεν μπορεί να τα βάλει με το χειρότερο ζώο, τον άνθρωπο και ξέρει ότι αυτή είναι η φύση των πραγμάτων στον κόσμο που ορίζει ο άνθρωπος. Το μόνο που μένει είναι λίγοι στίχοι του Τόμας Στερνς Έλιοτ και η φρίκη… η φρίκη…

Το σενάριο, η πλοκή, η αφήγηση, η εύστοχη, ευρηματική, σκηνοθεσία, οι μεγάλες ερμηνείες, εξηγούν σε μεγάλο βαθμό την επιτυχία του «Αποκάλυψη Τώρα!». Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει και κάτι άλλο, κάτι που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του κινηματογραφικού έπους: οι λογοτεχνικές ρίζες του. Το λογοτεχνικό υπόβαθρο είναι αυτό που έδωσε την κατεύθυνση και την έμπνευση στον Κόπολα. Δύο είναι τα βιβλία που επηρέασαν τον σκηνοθέτη: «Η καρδιά του σκότους», του Τζόζεφ Κόνραντ και «Ο χρυσός κλώνος» του Σερ Τζέιμς Τζορτζ Φρέιζερ.
Ας ξεκινήσουμε από το πρώτο. Η νουβέλα του Κόνραντ έδωσε τους χαρακτήρες και την πλοκή. Ο Τσαρλς Μάρλοου (Μάρτιν Σιν στην ταινία), νεαρός κυβερνήτης πλοίου, προσλαμβάνεται από εταιρία εμπορίας ελεφαντόδοντου. Αποστολή του να οδηγήσει σκάφος γεμάτο άπληστους Ευρωπαίους στον ποταμό του Κονγκό. Προορισμός τους το κεντρικό φυλάκιο της επιχείρησης. Εκεί, υπεύθυνος είναι ο κύριος Κερτς (Μάρλον Μπράντο). Ο Μάρλοου διαπιστώνει ότι ο Κερτς -λόγω της απομόνωσης- έχει αλλάξει. Ο άνθρωπος της κουλτούρας και των ιδεών έχει γίνει πρωτόγονος και βάρβαρος, ένας πραγματικός θεός ανάμεσα στους ιθαγενείς. Αργότερα, μαθαίνει από έναν περίεργο Ρώσο (Ντένις Χόπερ στην ταινία) ότι η εξουσία του Κερτς στηρίζεται σε ανορθόδοξες μεθόδους. Ο Μάρλοου, όμως, δεν έχει πάει στο φυλάκιο για να σκοτώσει τον Κερτς. Αντιθέτως, προσπαθεί να σώσει τον Κερτς, προσπαθεί να τον επαναφέρει στην πραγματικότητα. Και εδώ έρχεται το πολύτομο έργο του Σερ Τζέιμς Τζορτζ Φρέιζερ. «Ο χρυσός κλώνος» είναι το «κλειδί» για να καταλάβουμε το τελευταίο κεφάλαιο της ταινίας. Για να καταλάβουμε το μήνυμα της ταινίας. Στον υπότιτλο του έργου διαβάζουμε «Μελέτη για τη μαγεία και τη θρησκεία». Το ερώτημα που οδηγούσε τον Φρέιζερ ήταν απλό: «Γιατί δολοφονούνταν -θεϊκοί υποτίθεται- βασιλιάδες απ’ αυτούς που ισχυρίζονταν ότι τους λάτρευαν;» Για να βρει την απάντηση στράφηκε σε αυτό που αποκαλούσε «μεταδοτική μαγεία» (sic), διαπίστωση βασισμένη σε μια εσφαλμένη συσχέτιση ιδεών. Σύμφωνα με αυτήν υπήρχε μαγική συμπάθεια μεταξύ του ανδρός και κάθε κομμένου τμήματος του! Για να γίνει πιο κατανοητό και σχηματικό, συμπάθεια μεταξύ δύο ανθρώπων [ο άντρας και το/τα κομμάτι/α του]. Μέσα από τη θεμελιώδη αντίληψη της «μεταδοτικής μαγείας» φτάνουμε στο πιο σημαντικό συμπέρασμα του Φρέιζερ: την πράξη που είναι γνωστή ως «ο φόνος του πατέρα»! Ο Φρέιζερ εξηγεί πως όταν ο θεϊκός βασιλιάς δολοφονείται από κάποιον πιο δυνατό, πιο πονηρό, οι θεϊκές δυνάμεις μεταφέρονται από τον νικημένο στον νικητή. Γιατί, όμως, πρέπει να δολοφονηθεί ο βασιλιάς; Η απάντηση εξηγεί το τέλος του «Αποκάλυψη Τώρα!» και αποκρυσταλλώνει την πρόθεση και τον σκοπό του Κόπολα. Οι πρωτόγονοι λαοί, σύμφωνα με τον Φρέιζερ, πίστευαν, μερικές φορές, ότι η ασφάλεια τους, και του κόσμου, είναι δεμένη με έναν άνθρωπο-θεό. Γι’ αυτό τον λάτρευαν και τον φρόντιζαν ιδιαιτέρως. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και ο άνθρωπος-θεός μεγαλώνει, αρρωσταίνει και φυσικά πεθαίνει. Οι ακόλουθοι πρέπει να συμβιβαστούν με τη μοίρα αυτή, όμως οι κίνδυνοι δεν χάνονται. Αν η πορεία της φύσης εξαρτάται από τον άνθρωπο-θεό, τότε τι κίνδυνοι παραμονεύουν; Για να αποφευχθούν, ο άνθρωπος-θεός πρέπει να δολοφονηθεί τη στιγμή που θα αρχίσει να δείχνει σημάδια αδυναμίας και η ψυχή του να μεταφερθεί σ’ έναν δυνατό διάδοχο. Ο λοχαγός Ουίλαρντ έχει φτάσει ως την Καμπότζη (η επιλογή του τόπου πάλι από τον Φρέιζερ) για να εκτελέσει το ιερό καθήκον. Ο Κερτς είναι άρρωστος, για όλους, και ο ίδιος παραδέχεται ότι ο Ουίλαρντ έχει δικαίωμα να τον σκοτώσει! Ο Κόπολα γνώριζε την ύπαρξη του έργου του Φρέιζερ και όπως έχει πει: «Όταν ήρθε η ώρα να κάνω την ταινία και συνειδητοποίησα τις ομοιότητες, διάβασα το βιβλίο του Φρέιζερ με μεγαλύτερη προσοχή».

Πηγές
-«The Literary Roots of “Apocalypse Now”» [nytimes]