Πιέρ Πάολο Παζολίνι: Τρία γράμματα…

Ο Παζολίνι δολοφονήθηκε και δεν πρόλαβε να πει την τελευταία του λέξη. Ή μήπως την είπε με το «Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα»; Οι φασίστες ενοχλήθηκαν και τον εκτέλεσαν; Αν η αρχή εντοπίζεται την ημέρα της γέννησης του, το τέλος δεν μπορεί να προσδιοριστεί στην περίπτωση του. Γιατί; Διότι η δολοφονία του δεν εξιχνιάστηκε και ο θάνατος δεν βρήκε το κενό που περίμενε. Τον Μάιο του 2005 ανακριτές στη Ρώμη άνοιξαν εκ νέου τον δικαστικό φάκελο για τη δολοφονία του. Αιτία ήταν η συνέντευξη που έδωσε στη «RAI» ο Πίνο Πελόζι, ο άνθρωπος που καταδικάστηκε για το έγκλημα αρχικά. Σε αυτή δήλωσε ότι «είμαι αθώος, δεν είμαι συνεργός κανενός. Δεν σκότωσα τον Παζολίνι». Στη συνέντευξη του δήλωσε ότι βρισκόταν πράγματι με τον Παζολίνι το μοιραίο βράδυ στην παραλία Όστια, στα περίχωρα της Ρώμης, πριν εμφανισθούν τρεις νεαροί άνδρες οι οποίοι φόνευσαν τον σκηνοθέτη. Ο Πελόζι είχε ομολογήσει τότε ότι εκείνος ήταν ο θύτης χωρίς τη βοήθεια κανενός. Λίγο μετά τη συνέντευξη, ένας άλλος σκηνοθέτης και παλιός φίλος του Παζολίνι, ο Σέρτζιο Τσίτι, ζήτησε να εξεταστεί από τη Δικαιοσύνη. Διευκρίνισε ότι είχε μιλήσει με τον Παζολίνι το βράδυ της δολοφονίας και ότι η μαρτυρία του θα μπορούσε να είναι χρήσιμη. Μάλιστα, κατά την άποψη του οι δολοφόνοι ήταν πέντε. Η αναψηλάφηση δεν προχώρησε αφού οι δικαστές έκριναν ότι οι νέες ενδείξεις δεν ήταν αρκετές. Δεν ησύχασε ο Παζολίνι, έκανε εχθρούς, αυτός που όπως ομολογούσε «γράφω στίχους ακριβής αγάπης».

Η απώλεια του Παζολίνι σόκαρε. Οι αντιδράσεις, μόλις έγινε γνωστή η είδηση, του καλλιτεχνικού κόσμου της Ιταλίας δείχνουν τι σήμαινε -και σημαίνει- το μέγεθος «Παζολίνι». Όπως αποκαλύπτουν και το νοσηρό κοινωνικό/πολιτικό περιβάλλον της εποχής. Ο Μικελάντζελο Αντονιόνι δήλωνε πως πρόκειται «για ένα από τα πιο ανησυχητικά γεγονότα των πρόσφατων καιρών μας διότι σχετίζεται μ’ ένα πλαίσιο το οποίο ο Παζολίνι προσπάθησε να ερμηνεύσει: την Ιταλία σήμερα, τη νεολαία και τις αντιφάσεις της. Στο τέλος, υπήρξε θύμα των χαρακτήρων του». Ο Λουκίνο Βισκόντι σημείωνε πως «δεν ήμουν φίλος του, αλλά τον σεβόμουν και τον θαύμαζα. Ο φρικτός του θάνατος μπορούσε να συμβεί μόνο σε μια χώρα σαν την Ιταλία που η βία είναι ανεξέλεγκτη». Μια τελευταία ατάκα από τον ίδιο, για τον θάνατο. «Μόνο τη στιγμή του θανάτου η ζωή μας -που είναι ανεξήγητη, ασαφής-αποκτά νόημα». Και μετά τα λόγια, ο λόγος του, το έργο του.
Το «παζολινικό», καλλιτεχνικό σώμα παραμένει πολύπλοκο, γεμάτο αντικρουόμενα πάθη και ασυμβίβαστη πίστη. Εν συγκρίσει με τις ονειρικές φαντασιώσεις του Φελίνι και το μοντερνιστικό ερέθισμα του Αντονιόνι, το φιλμικό -και όχι μόνο- αποτύπωμα του Παζολίνι χαρακτηρίζεται και ορίζεται από το εσωτερικό μείγμα ποίησης, πολιτικής, μύθου, ιστορίας, πάθους και ιδεολογίας. Κι αν για ορισμένους το έργο του είναι δυσερμήνευτο, σίγουρα δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Ο Παζολίνι όμως δεν διέφερε από το έργο του, εικόνα και περιεχόμενο. Σ’ αυτό επιλέγει να μην αντιμετωπίσει τις ανασφάλειες του, αλλά να αγκαλιάσει τη δυσαρμονία τους. Εν μέρει καθολικός, άθεος και ορκισμένος μαρξιστής, ομοφυλόφιλος, στράφηκε (και) στις παραδοσιακές ιταλικές αξίες για έμπνευση. Προκλητικός αριστερός που δεν δίστασε να συγκρουστεί με την Αριστερά όποτε έκρινε ό,τι έπρεπε να το κάνει. Πριν ασχοληθεί με την κινηματογράφηση, η καλλιτεχνική και κοινωνική του ανησυχία εκφραζόταν μέσω της ποίησης, της πεζογραφίας, της ζωγραφικής, της υποκριτικής, της πολιτικής… Ο δημόσιος λόγος του βρήκε την Ιταλία να διανύει μια κρίσιμη γι’ αυτήν συγκυρία. Το «οικονομικό θαύμα» των 50’s, 60’s αντικαθιστούμε μια αγροτική οικονομία με τον καταναλωτικό καπιταλισμό και μασκάρευε την ηθική διαφθορά. Σ’ αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκαν οι ταινίες του.

Το κινηματογραφικό του ξεκίνημα έγινε υπό την επήρεια του ιταλικού νεορεαλισμού. Το πρώτο του φιλμ, ο «Ακατόνε» (1961), αναφέρεται στην τιποτένια εγκληματική ζωή των προαστίων της Ρώμης. Κι αν υπάρχουν αρκετές ομοιότητες με τον κλασικό νεορεαλισμό, την ίδια στιγμή ο Παζολίνι αναδεικνύει-δημιουργεί έναν «άθλιο λυρισμό»! Μέσω αυτού προβάλλει τη ριζοσπαστική αντίθεση του παραβατικού υποπρολεταριάτου απέναντι στην κουλτούρα των ΜΜΕ και της υλικής διαβίωσης. Στην απέχθεια των ηττημένων έβλεπε «άμεση ιερότητα» και χρησιμοποιούσε τα σύμβολα του Χριστιανισμού για να τη συλλάβει. Μετά τον «Ακατόνε» έρχεται το «Μάμα Ρόμα» (1962) που στην ουσία είναι επανάληψη του πρώτου. Δυο χρόνια μετά, όμως, παραδίδει το αριστουργηματικό «Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» (1964). Ξεπερνώντας τη συμβατική προσέγγιση επιλέγει τη μονοχρωμία και τη μουσική του Μπαχ μαζί με την ευγενή φωνή της καλλιτέχνιδος Odetta. Ο Ιησούς του Παζολίνι ασκεί δριμεία κριτική στην υποκρισία και την κοινωνική αδικία και μένει ζωηρή η εικόνα του μέχρι σήμερα! Στο διάστημα 1966-1969 θα απομακρυνθεί από τη «θεολογία» και θα εστιάσει στον θάνατο των ιδεολογιών και την εξωτική φυγή. Κορωνίδα σε αυτή την τριετία «Το θεώρημα» (1968) και δίπλα του η «Μήδεια» (1969) με πρωταγωνίστρια την αξέχαστη Μαρία Κάλλας. Τη δεκαετία του ’70 -που έμελλε να μη τη ζήσει μέχρι τέλους- θα ξεκινήσει με την «Τριλογία της Ζωής» και τον εορτασμό της αρχέγονης αίσθησης που προσφέρει η σεξουαλική πράξη. Έτσι προέκυψαν την περίοδο 1971-1974 τρεις ταινίες: «Το Δεκαήμερο», «Τα Παραμύθια του Καντέρμπουρι», «Αραβικές Νύχτες». Το κύκνειο άσμα ήταν το «Σαλό ή 120 Μέρες στα Σόδομα» (1975). Πατώντας πάνω στο πνεύμα του Μαρκήσιου ντε Σαντ έκανε ένα καυστικό, αμείλικτο, σχόλιο για τη βαρβαρότητα του φασισμού.
Ο Παζολίνι, όμως, ήταν πολύπλευρη προσωπικότητα, «ολοκληρωμένη» θα τη λέγαμε. Και το καλλιτεχνικό κομμάτι δεν μπορεί να αποσπαστεί από το πολιτικό-κοινωνικό. Η τελευταία αναφορά αντικατοπτρίζεται στα όσα σκόπευε να πει στο συνέδριο του ιταλικού Ριζοσπαστικού Κόμματος στη Φλωρεντία. Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα:

Η μάζα όμως των διανοουμένων που με τη μαρξιστικοποίηση άλλαξεν τον αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα και τον έκανε προοδευτικό κώδικα ή κομφορμισμό της Αριστεράς, δεν κάνει άλλο από το να παίζει το παιχνίδι της εξουσίας: όσο περισσότερο ένας προοδευτικός διανοούμενος πιστεύει φανατικά στην αγαθότητα της συμβολής του στην πραγμάτωση των πολιτικών δικαιωμάτων, τόσο περισσότερο, ουσιαστικά, δέχεται τον σοσιαλδημοκρατικό ρόλο που η εξουσία επιβάλλει, καταργώντας με την ψευτική πραγμάτωση των πολιτικών δικαιωμάτων κάθε τι το πραγαμτικά διαφορετικό. […] Πιστεύω πάντως ότι εσείς δεν θα πρέπει να κάνετε τίποτα άλλο από το να συνεχίσετε να είστε αυτό που είστε. Πράγμα που σημαίνει: να είστε αδιάκοπα αγνώριστοι. Να ξεχάσετε αμέσως τις μεγάλες επιτυχίες και να συνεχίσετε ατάραχοι και με επιμονή και αιώνια αντίθετοι, να ζητάτε, να θέλετε να ταυτίζεστε με το διαφορετικό: να προκαλείτε σκάνδαλο, να βλαστημάτε.

Ο Παζολίνι ξεκίνησε ποιητικά και θα τελειώσει ποιητικά, όχι βάρβαρα, απάνθρωπα. Γεννήθηκε στις 5 Μαρτίου 1922. Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι από το ποίημα «21 Ιουνίου 1962»:

Δίνω την εντύπωση ότι μισώ και όμως γράφω στίχους ακριβής αγάπης.
Μελετώ τη μοχθηρία σαν φυσικό φαινόμενο
μοιραίο, σχεδόν σαν να μην ήμουν το αντικείμενο
και αισθάνομαι έλεος για τους νεαρούς και γέρους φασίστες
που θεωρώ μορφές ασθένειας αποκρουστικής
και αντιθέτω μονάχα τη βία της λογικής.
Παθητικός σαν το πουλάκι, που βλέπει
το κάθε τι πετώντας και φέρνει στην καρδιά του
στον ουρανό τη συνείδηση, που δεν θα συγχωρήσει.

Πηγές
-«Μια στιγμή Πιέρ Πάολο Παζολίνι» [Γιώργος Χρονάς, Εκδόσεις Οδός Πανός]

-«An introduction to Pier Paolo Pasolini» [bfi.org.uk]

-«Pasolini, 53, Italian Movie Director, Is Bludgeoned to Death Near Rome» [nytimes]