Η διασημότερη νουβέλα του Φραντς Κάφκα. Συνταρακτικό κείμενο απίστευτης έντασης, άφθαρτο και με τον τρόπο του επίκαιρο. Αξίζει να το διαβάσετε και να το χετε στη βιβλιοθήκη σας.

Ξυπνάς μια μέρα και ο κόσμος έχει στενέψει. Ασφυκτιάς και φοβάσαι ότι ο χρόνος και ο χώρος θα σε συνθλίψουν. Αντιλαμβάνεσαι ότι χωράς και στην πιο μικρή τρύπα του κόσμου. Το στρώμα του κρεβατιού πεδίο αγνώριστο, αφιλόξενο. Κάθε κίνηση και μια δοκιμασία. Σωματικός κόπος, τιτάνιος, μάταιος! Η θύρα της εξόδου ορθάνοιχτη, αλλά κάτι αόρατο, φασματικό, στέκει και αποτρέπει. Κι αν ο ήλιος είναι λαμπρός και ο ουρανός γαλανός μια ομίχλη τυλίγει την ατμόσφαιρα και το άγνωστο περιμένει απειλητικά, υφαίνει ατσάλινο δίχτυ και ακινητοποιεί, παραλύει. Ο ελάχιστος εαυτός γυρνά μανιασμένα στους τέσσερις τοίχους του δωματίου, πλησιάζει τη νοητή γραμμή που το χωρίζει από την άγνωστη επικράτεια. Παραδίνεται στο μάταιο του εγχειρήματος. Αναρωτιέται πώς συνέβησαν όλα αυτά; Χθες το βράδυ που έπεσε για ύπνο όλα ήταν όπως τα ήξερε. Την αλλαγή στον αέρα δεν την κατάλαβε, δεν την ένιωσε, μόνο τον βήχα που επέμενε και την ανάσα που πάλευε άκουγε. Τα νέα είχαν φτάσει και στον τόπο του και οι τέσσερις τοίχοι ήταν ό,τι του είχε απομείνει. Αυτός συρρικνωνόταν, άλλαζε, γινόταν θόρυβος ενοχλητικός, ακατανόητος. Το φως του ήλιου τον ενοχλούσε πια, του έδειχνε και τα όρια της ελευθερίας του. Εκεί, στη σκιά μέχρι ο ιός να φύγει. Η Μεταμόρφωση ήταν γεγονός και ο Φραντς Κάφκα ήταν εκεί!

Ασφυκτικό σκηνικό

Η πιο διάσημη νουβέλα του Κάφκα έχει έντονο το αυτοβιογραφικό στοιχείο. Οι συνθήκες της ζωής του, ιδιαίτερα της οικογενειακής, λειτουργούν ως πρότυπο για τις αλληλεπιδράσεις της οικογένειας του βιβλίου. Ο συγγραφέας μεγαλώνει σε περιβάλλον στο οποίο τον απορρίπτουν ως κάτι διαφορετικό. Και εκεί μέσα γεννιούνται οι σκέψεις του για τις καταπιεστικές κοινωνικές σχέσεις και τη δυσοίωνη πραγματικότητα. Η οπτική του για την ανθρωπότητα εδράζεται και στις ιδιότυπες θρησκευτικές του απόψεις. Εκτός της επικρατούσας –τότε- τάσης του Ιουδαϊσμού. Μιλώντας με τον φίλο του Μαξ Μπροντ, εξέφρασε την άποψη ότι τα ανθρώπινα όντα είναι οι μηδενιστικές σκέψεις του Θεού! Ο φίλος του τον ρώτησε αν υπήρχε ελπίδα κάπου αλλού στο σύμπαν. Ο Κάφκα απάντησε: “Άφθονη για τον Θεό. Όχι για μας”. Αυτή η οπτική, του εγκλωβισμού των ανθρώπων σε έναν δίχως ελπίδα κόσμο, δεν αφήνει τον Κάφκα ούτε και στη συγγραφική του δραστηριότητα. Στη “Μεταμόρφωση” το σκηνικό που στήνει από την πρώτη στιγμή είναι ασφυκτικό και ο Γκρέγκορ έχει μία επιλογή μόνο: να πεθάνει!

Ιστορία που τον στοίχειωνε

Η ιδέα για το… σκαθάρι

Η ιδέα να γράψει για ένα σκαθάρι εμφανίζεται στις αρχές του 1907. Πιστός στον ιδεαλισμό του σχετικά με τη συγγραφική διαδικασία, φαντάστηκε το κορμί του να μετακινείται στον κόσμο, ενώ ο συγγραφέας-εαυτός του έμενε πίσω με τη μορφή ενός όμορφου σκαθαριού. Η εικόνα αυτή άλλαξε το 1912. Τον Σεπτέμβριο έγραψε τη “Δίκη”. Στο ημερολόγιο του αναφέρει ότι η γραφή αναπτύχθηκε απρόσκοπτα και πως αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος για να γράψεις. Έλεγε “απόλυτη ελευθερία από σώμα και ψυχή”. Διαβάζοντας αργότερα τα δοκίμια της ιστορίας απογοητεύτηκε από τις ατέλειες της. Ήταν σαν να είχε βάλει την ιστορία στην τέλεια φόρμα, όμως έμενε καλυμμένη με βρωμιά και λάσπη. Η γραφή όταν πηγάζει από μέσα σου είναι σαν να γεννάς και το παιδί είναι γεμάτο βλέννα. Πλέον, το σκαθάρι που είχε στο νου του δεν ήταν κάτι ωραίο, αλλά κάτι αποκρουστικό. Αυτή η εικόνα του ρθε στο μυαλό και μας έδωσε τη “Μεταμόρφωση”. Πέρα απ’ αυτά, τον Νοέμβριο του 1912 έγραψε στη μνηστή του λέγοντας της ότι δούλευε μια ιστορία που “μου ήρθε στη μιζέρια μου ξαπλωμένος στο κρεβάτι”, ιστορία που τον στοίχειωνε.

Το ακατανόητο αγγίζει το απόλυτο

Κατάρρευση και ελπίδα

Ο Κάφκα έγραψε τη “Μεταμόρφωση” (από τα λίγα έργα εξέδωσε εν ζωή) σε μια χρονιά που ένιωθε ότι η δημιουργικότητα του έπαιρνε την οριστική της μορφή. Το βιβλίο κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 1915. Ήταν εύκολο γι’ αυτόν να παρουσιάζει μια αδύνατη (;) κατάσταση, όπως η μεταμόρφωση ανθρώπου σε σκαθάρι και να αναπτύσσει την ιστορία από κει με ρεαλισμό και προσοχή στη λεπτομέρεια. Από την αρχή της νουβέλας η ιστορία μένει στην πραγματικότητα, παρά το γεγονός ότι η γενεσιουργός αιτία είναι ένα απίστευτο περιστατικό. Η επιλογή να μεταμορφώσει τον ήρωα σε σκαθάρι είναι προκλητική. Η μορφή του αντανακλά την αμφισβήτηση των σταθερών της κοινωνίας, της οικογένειας, των εργασιακών σχέσεων. Η μικροπρέπεια, ο κυνισμός, ο εγωισμός επικρατούν της ευαισθησίας, της φιλίας, της θαλπωρής και της φροντίδας.

Ο Κάφκα σε έναν αφορισμό σχετικό με το έργο του, σημειώνει χαρακτηριστικά ότι όλες οι παραβολές και οι μεταφορές του έχουν την πρόθεση να μεταφέρουν το μήνυμα ότι “το ακατανόητο δεν μπορεί να κατανοηθεί”. Ο ανώνυμος ήρωας των κορυφαίων μυθιστορημάτων του Κάφκα αγωνίζεται απεγνωσμένα εναντίον μιας  συντριπτικά ισχυρής δύναμης, η οποία είτε καταδιώκει το θύμα της, όπως στη “Δίκη”, είτε το θύμα της την αναζητεί παντού παρακαλώντας μάταια να τον αποδεχτεί, όπως στον “Πύργο”. Η πηγή της απόγνωσης του Κάφκα βρίσκεται σε μια αίσθηση έσχατης απομόνωσης, ταυτόχρονα όμως κατάγεται από τη βασανιστική σχέση με τον πατέρα του και την κλασικά οιδιπόδεια σύγκρουση τους.

Στη “Μεταμόρφωση” το ακατανόητο αγγίζει το απόλυτο. Ένας άνθρωπος μεταμορφώνεται σε σκαθάρι! Ο Κάφκα όμως μας πείθει ότι η μεταμόρφωση του Γκρέγκορ Σάμσα είναι κάτι που μπορεί να συμβεί και να κατανοηθεί! Στην προκειμένη περίπτωση, η απότομη απομόνωση του Γκρέγκορ γίνεται η ισχυρή δύναμη που έλκει και απωθεί τον ίδιο και την οικογένεια του και όλους όσους βρίσκονται –έστω για λίγο- στο σπίτι της οικογένειας Σάμσα. Η απομόνωση του Γκρέγκορ γίνεται δύναμη καταλυτικών αλλαγών. Οι προσωπικές σχέσεις αλλάζουν δραματικά, η ισορροπία του εσωτερικού κόσμου καταρρέει, αλλά η ελπίδα και η αισιοδοξία δεν εξαφανίζονται. Ο Κάφκα, σταδιακά, προσεκτικά και με απόλυτη ακρίβεια, περιγράφει την νέα καθημερινότητα χωρίς να αφήνει χώρο στο εξωπραγματικό. Η οπτική του σκαθαριού ορίζει τη γραφή του Κάφκα. Χαμηλώνει και μεγεθύνει τα πράγματα. Δίνει ένταση και ταχύτητα όπως κινείται το σκαθάρι. Οπισθοχωρεί και κρατά σταθερό ρυθμό όταν το σκαθάρι κουράζεται. Την ίδια στιγμή όμως η ανθρώπινη υπόσταση του Γκρέγκορ μένει. Του δίνει φωνή, σκέψεις, συναισθήματα και τόλμη να επικοινωνεί με του γονείς και την αδελφή του. Ακόμη και προφορικά. Ο ανεξήγητος βόμβος που βγάζει το σκαθάρι επιδρά στους ανθρώπους του. Με το σκαθάρι όμως ο Κάφκα σκάβει βαθιά στον ανθρώπινο ψυχισμό και στο σώμα της κοινωνίας. Κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της “ανθρωπιάς” κι αυτό είναι η εξόντωση του ενός για την επιβίωση του άλλου.

Ο Γκρέγκορ όμως θυσιάζεται για το καλό της οικογένειας και το ευωδιαστό άρωμα της νιότης που  υπάρχει στην αδερφή του. Πριν τη θυσία όμως τα βάσανα και η δοκιμασία. Ο Γκρέγκορ μοχθεί να βρει τον νέο του ρόλο, τη νέα του ταυτότητα, υποφέρει σωματικά, πασχίζει για την αποδοχή των δικών του, πασχίζει να μη χάσει τα υπολείμματα ανθρωπιάς που υπάρχουν μέσα του. Προσπαθεί να καταλάβει την αποστροφή και την αποξένωση που προκαλεί, να δικαιολογήσει την άδικη συμπεριφορά των εργοδοτών του. (δουλεύει ως πλασιέ). Η αγάπη για τους δικούς του, εναλλάσσεται με τον θυμό για τη συμπεριφορά τους. Όταν καταλαβαίνει ότι είναι πρόβλημα γι’ αυτούς, αποσύρεται και η στιγμή που αφήνει την τελευταία του πνοή είναι απλά συγκλονιστική. Η αδυναμία του ανθρώπου να διαχειριστεί το άγνωστο, το ακατανόητο, η αδυναμία του εαυτού να συμβιβαστεί με την ξαφνική αλλαγή και η δύναμη να προχωρήσει βρίσκονται στον πυρήνα του έργου. Ο Κάφκα μας βυθίζει σε ένα σκοτεινό, ψυχωτικό επεισόδιο. Το ίδιο είχε ξεκινήσει να γίνεται στον κόσμο στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Κάφκα ήταν εκεί, στη Μεταμόρφωση μας!

*Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από τον πρόλογο της Κατερίνας Σχινά στο βιβλίο “Η μεταμόρφωση” (Εκδ. Πατάκη)