Η φθηνή πολιτική της αναγκαστικής ακινησίας

• Η πραγματικότητα του δρόμου
• Μια ανέξοδη πολιτική επιλογή
• Ο εξαναγκασμός ως υποκατάστατο της στρατηγικής

Την ώρα που οι τιμές των καυσίμων παραμένουν ναρκοπέδιο για τον οικογενειακό προϋπολογισμό, η επίσημη ρητορική περνά με αξιοθαύμαστη ευκολία στην επόμενη πίστα. Αφού εξαντλήθηκαν τα ευχολόγια για τις διεθνείς τιμές και εμπεδώσαμε το γεγονός ότι το κράτος συνεχίζει να εισπράττει τη μερίδα του λέοντος σε κάθε γέμισμα, η συζήτηση μετατοπίστηκε στη συμπεριφορά μας. Η λύση απέναντι στην ακρίβεια παρουσιάζεται πλέον ως ζήτημα ατομικής εγκράτειας: καταναλώστε λιγότερο, μειώστε τις διαδρομές σας, αφήστε το κλειδί στο συρτάρι.

Η πρόσφατη παρέμβαση του Ευρωπαίου Επιτρόπου Ενέργειας, Νταν Γιόργκενσεν, προς τα κράτη-μέλη επισφράγισε αυτή την κατεύθυνση. Ζητώντας μέτρα διαχείρισης της ζήτησης και εθελοντική εξοικονόμηση καυσίμων στον τομέα των μεταφορών, οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν την καθημερινή κινητικότητα των πολιτών ως έναν απλό διακόπτη που ρυθμίζεται κατά βούληση. Στα κλιματιζόμενα γραφεία των ευρωπαϊκών επιτροπών, μια οριζόντια μείωση της κατανάλωσης κατά λίγες ποσοστιαίες μονάδες μοιάζει με μια απόλυτα εφικτή άσκηση πολιτικής.

Η πραγματικότητα του δρόμου

Αυτή η τεχνοκρατική προσέγγιση βασίζεται σε μια αυθαίρετη υπόθεση: ότι ο μέσος οδηγός κυκλοφορεί από συνήθεια ή για αναψυχή. Περιγράφει έναν εργαζόμενο με ευχέρεια τηλεργασίας, με στάση μετρό στα διακόσια μέτρα από την είσοδο του σπιτιού του και με τη δυνατότητα να προσαρμόζει το πρόγραμμά του κατά το δοκούν. Παραβλέπει επιδεικτικά τη συντριπτική πλειονότητα της παραγωγικής βάσης, για την οποία η μετακίνηση αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση επιβίωσης.

Ο νοσηλευτής στη νυχτερινή βάρδια, ο τεχνικός με τα εργαλεία στον χώρο αποσκευών, ο εργαζόμενος στη βιομηχανική ζώνη, ο κάτοικος της περιφέρειας και ο γονέας που παλεύει καθημερινά ανάμεσα σε σχολεία και δουλειά βρίσκονται ξαφνικά απολογούμενοι επειδή πρέπει να μετακινηθούν. Όλα αυτά σε μια χώρα όπου το αυτοκίνητο καλύπτει εδώ και δεκαετίες το χάσμα των δημόσιων υποδομών. Λειτουργεί ως η μοναδική ιδιωτική δικλείδα ασφαλείας απέναντι σε ένα συγκοινωνιακό δίκτυο που παραμένει ανεπαρκές, αργό και γεωγραφικά ακρωτηριασμένο.

Μια ανέξοδη πολιτική επιλογή

Η μεταφορά της ευθύνης στον πολίτη αποτελεί την πιο ανέξοδη τακτική για τη δημόσια διοίκηση. Απαλλάσσει το κράτος από την υποχρέωση να δρομολογήσει νέα λεωφορεία, να ανατάξει τον σιδηρόδρομο, να σχεδιάσει λειτουργικά δίκτυα σταθερής τροχιάς και να προχωρήσει σε ουσιαστικές επενδύσεις. Αντί να λογοδοτήσει για τις ελλείψεις, μετακυλίει το πρόβλημα στις πλάτες των καταναλωτών, βαφτίζοντας τον οικονομικό στραγγαλισμό ως «υπεύθυνη στάση».

Η ανάγκη απεξάρτησης από το πετρέλαιο είναι υπαρκτή και τεκμηριωμένη. Οι οδικές μεταφορές απορροφούν όντως μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής κατανάλωσης ενέργειας. Όμως, ακόμα και η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας υπενθυμίζει στα στρατηγικά της σχέδια ότι ο περιορισμός της ζήτησης απαιτεί φθηνές, αξιόπιστες και πυκνές δημόσιες συγκοινωνίες, καθώς και σοβαρές εναλλακτικές επιλογές. Στην εγχώρια πραγματικότητα, η πολιτεία ζητά από τον οδηγό να καθηλώσει το όχημά του, αφήνοντάς τον να περιμένει σε μιαν εκτεθειμένη στα στοιχεία της φύσης στάση λεωφορείου.

Ο εξαναγκασμός ως υποκατάστατο της στρατηγικής

Όσο η ηλεκτροκίνηση παραμένει προνόμιο λίγων λόγω του απαγορευτικού κόστους απόκτησης και της ανυπαρξίας δημόσιων υποδομών φόρτισης στις πυκνοκατοικημένες γειτονιές, οι υποδείξεις για καθαρές μετακινήσεις στερούνται ρεαλισμού. Ο μέσος πολίτης συντηρεί ένα αυτοκίνητο δεκαπενταετίας επειδή το εισόδημά του καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε ανανέωση, επωμίζεται δυσανάλογα φορολογικά βάρη στην αντλία και καλείται ταυτόχρονα να περιορίσει τις βασικές του διαδρομές.

Η δυνατότητα μετακίνησης συνιστά θεμελιώδη όρο κοινωνικής και οικονομικής λειτουργίας. Συνδέεται άμεσα με την πρόσβαση στην εργασία, στη μόρφωση, στην υγεία και στην οικογενειακή φροντίδα. Όταν η μόνη απάντηση της εθνικής -αλλά και της ευρωπαϊκής- ηγεσίας απέναντι στην ακρίβεια συνοψίζεται στο «μείνετε στα σπίτια σας», η πολιτική χάνει κάθε κοινωνικό έρεισμα. Μετατρέπεται σε έναν ωμό διοικητικό εξαναγκασμό που τιμωρεί όσους απλώς προσπαθούν να φτάσουν στη δουλειά τους.