Αλκοτέστ: Ο φόβος φυλάει τα έρημα

• Η εύκολη εξήγηση και η παγίδα της
• Το δομικό πρόβλημα είναι η συνείδηση
• Ο φόβος ως εργαλείο και τα όριά του
• Τι σημαίνει πραγματική πρόοδος
• Αναγκαίο αλλά ανεπαρκές βήμα

Οι ειδήσεις των τελευταίων ημερών μιλούν για κάτι που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζει -και είναι- θετικό: ελάχιστες κλήσεις για οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ. Οι έλεγχοι έγιναν, τα μπλόκα στήθηκαν, αλλά οι παραβάσεις ήταν λίγες. Η αυθόρμητη ανάγνωση είναι σχεδόν ανακουφιστική. Κάτι αλλάζει, σκέφτεσαι. Ο κόσμος προσέχει περισσότερο. Οι οδηγοί δείχνουν να συμμορφώνονται.

Σε μια χώρα που έχει πληρώσει βαρύ τίμημα στην άσφαλτο, κάθε τέτοια είδηση γίνεται δεκτή με μια δόση αισιοδοξίας. Είναι δύσκολο να μη χαρείς όταν βλέπεις αριθμούς να πέφτουν, έστω και προσωρινά. Η πραγματικότητα, όμως, σπάνια είναι τόσο απλή όσο δείχνει σε έναν πίνακα στατιστικών.

Η εύκολη εξήγηση και η παγίδα της

Η κυρίαρχη εξήγηση είναι προφανής: οι οδηγοί φοβήθηκαν. Φοβήθηκαν το πρόστιμο, την αφαίρεση διπλώματος, τις ποινές. Και αυτός ο φόβος λειτούργησε αποτρεπτικά. Κάποιοι δεν ήπιαν. Κάποιοι άλλοι δεν πήραν το αυτοκίνητο. Κάποιοι απλώς δεν βγήκαν καθόλου.

Σε πρακτικό επίπεδο, το αποτέλεσμα είναι καλύτερο από το αντίθετο. Λιγότεροι μεθυσμένοι οδηγοί σημαίνει λιγότερος άμεσος κίνδυνος. Κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει αυτό. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο αποτέλεσμα, αλλά στο κίνητρο που το παράγει.

Γιατί όταν η συμμόρφωση βασίζεται αποκλειστικά στον φόβο της τιμωρίας, τότε δεν μιλάμε για αλλαγή νοοτροπίας. Μιλάμε για προσωρινή προσαρμογή.

Το δομικό πρόβλημα είναι η συνείδηση

Η Ελλάδα δεν έχει πρόβλημα επειδή οι πολίτες της πίνουν. Έχει πρόβλημα επειδή ένα σημαντικά μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας εξακολουθεί να θεωρεί αποδεκτό το να πίνει και να οδηγεί. Όχι πάντα, όχι παντού, αλλά «λίγο», «είμαι κοντά», «ξέρω τον δρόμο», «δεν είμαι τύφλα».

Αυτή η λογική δεν εξαφανίζεται επειδή στήθηκαν μπλόκα για λίγες ημέρες. Απλώς κρύβεται. Περιμένει να περάσει η περίοδος αυξημένων ελέγχων. Να χαλαρώσει η επιτήρηση. Να επιστρέψει η αίσθηση ότι «δεν τρέχει και τίποτα».

Και τότε, το ίδιο άτομο που σήμερα δεν ήπιε γιατί φοβήθηκε την κλήση, αύριο θα πιει γιατί δεν θα φοβάται. Όχι επειδή άλλαξε άποψη για την ασφάλεια, αλλά επειδή άλλαξε η πιθανότητα να τον σταματήσουν.

Ο φόβος ως εργαλείο και τα όριά του

Ο φόβος είναι ισχυρό εργαλείο. Λειτουργεί γρήγορα και μαζικά. Μπορεί να μειώσει παραβάσεις, να επιβάλει τάξη, να δημιουργήσει συμμόρφωση. Δεν μπορεί, όμως, να δημιουργήσει κουλτούρα.

Η οδική ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται μόνιμα σε μπλόκα, πρόστιμα και τιμωρίες. Αυτά είναι αναγκαία, αλλά όχι επαρκή. Χωρίς εσωτερική αποδοχή του κινδύνου, χωρίς κατανόηση του γιατί η οδήγηση υπό την επήρεια αλκοόλ είναι επικίνδυνη όχι «γενικά», αλλά συγκεκριμένα και άμεσα, η συμπεριφορά παραμένει εύθραυστη.

Η διαφορά είναι απλή αλλά καθοριστική: άλλο να μην οδηγείς γιατί φοβάσαι την Τροχαία και άλλο να μην οδηγείς γιατί δεν θέλεις να σκοτώσεις κάποιον. Το πρώτο εξαρτάται από την παρουσία ελέγχου. Το δεύτερο λειτουργεί πάντα.

Τι σημαίνει πραγματική πρόοδος

Πραγματική πρόοδος θα ήταν να μειώνονται οι παραβάσεις χωρίς να χρειάζεται διαρκής επίδειξη ισχύος. Να μην αποτελεί είδηση το ότι «κόπηκαν λίγες κλήσεις», αλλά να θεωρείται αυτονόητο. Να μην αλλάζει η συμπεριφορά ανάλογα με το αν είναι γιορτές, τριήμερα ή περίοδος αυξημένων ελέγχων.

Αυτό απαιτεί εκπαίδευση, συνέπεια και χρόνο. Απαιτεί να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την οδήγηση ως ατομικό δικαίωμα χωρίς κοινωνικές συνέπειες. Απαιτεί να γίνει σαφές ότι το αυτοκίνητο δεν είναι μόνο προέκταση της ελευθερίας μας, αλλά εργαλείο που κουβαλά ευθύνη.

Αναγκαίο αλλά ανεπαρκές βήμα

Ναι, είναι προτιμότερο οι οδηγοί να φοβούνται και να μην πίνουν, παρά να πίνουν και να οδηγούν ανενόχλητοι. Αυτό δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση. Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι να μείνουμε εκεί.

Αν η μόνη μας επιτυχία είναι ότι ο κόσμος έμεινε σπίτι επειδή φοβήθηκε την κλήση, τότε απλώς κερδίσαμε λίγο χρόνο. Δεν λύσαμε το πρόβλημα. Το πρόβλημα παραμένει σχεδόν ανέγγιχτο και απλώς περιμένει την επόμενη στιγμή χαλάρωσης.

Ο φόβος, πράγματι, φυλάει τα έρημα. Αλλά μια κοινωνία που βασίζεται μόνο σε αυτόν, δεν προχωρά. Απλώς μαθαίνει να κοιτάζει γύρω της προτού πατήσει το γκάζι.