Η τιμή των λέξεων

• Η διάβρωση του λόγου
• Ο κυνισμός ως επαγγελματική ταυτότητα
• Η υποκρισία
• Η σιωπή και η συνενοχή
• Η ανάγκη για καθαρότητα
• Η τιμή των λέξεων (επίλογος)

Υπάρχουν εποχές όπου η αλήθεια δεν πεθαίνει μόνο από το ψέμα - πεθαίνει και από την υπερβολή. Από το θόρυβο, από τη φλυαρία, από το βάρος των λέξεων που ειπώνονται και γράφονται χωρίς να εννοούνται. Ζούμε σε μια τέτοια εποχή. Οι λέξεις κυκλοφορούν παντού, αλλά αξίζουν όλο και λιγότερο. Η πληθώρα τους δεν σημαίνει γνώση - σημαίνει απώλεια νοήματος. Η ενημέρωση δεν είναι πια γέφυρα προς την κατανόηση, είναι εργαλείο εντύπωσης.

Παλιά, ο δημοσιογράφος κουβαλούσε την ευθύνη της αλήθειας. Σήμερα, πολλές φορές, απλώς νοικιάζει την προσοχή των άλλων. Οι τίτλοι γράφονται όχι για να αποτυπώσουν, αλλά για να δελεάσουν. Οι ειδήσεις δεν υπάρχουν για να πληροφορούν, αλλά για να καταναλώνονται. Και η αλήθεια -αυτή η ατίθαση, δύστροπη, ακριβή ύλη - αντικαθίσταται από την «αλήθεια» του αλγορίθμου και εκείνου που φωνάζει δυνατότερα.

Η διάβρωση του λόγου

Η ενημέρωση ήταν κάποτε πράξη δημόσιας εμπιστοσύνης. Ένα άγραφο συμβόλαιο ανάμεσα σε αυτόν που γράφει και σε εκείνον που διαβάζει. Σήμερα, αυτό το συμβόλαιο έχει διαρραγεί. Το κοινό μαθαίνει να μην εμπιστεύεται, και οι συντάκτες μαθαίνουν να μην σέβονται.

Δεν φταίει μόνο η τεχνολογία. Το διαδίκτυο έδωσε φωνή σε όλους, αλλά δεν τους έδωσε και συνείδηση. Όταν η πληροφορία έγινε προϊόν, το ψέμα έγινε εργαλείο. Όταν η «εμπλοκή» μετριέται με αριθμούς, ο πειρασμός να τους φουσκώσεις γίνεται κανόνας. Και όταν η εμπιστοσύνη καταρρέει, κανείς δεν απολογείται - γιατί όλοι συμμετέχουν.

Η ζημιά, όμως, δεν είναι μόνο ηθική. Είναι υπαρξιακή. Όταν τα μέσα ενημέρωσης παύουν να ενημερώνουν, το κοινό παύει να ενδιαφέρεται. Και μια κοινωνία που δεν ενδιαφέρεται, είναι ήδη έτοιμη να χειραγωγηθεί.

Ο κυνισμός ως επαγγελματική ταυτότητα

Κάποτε, ο κυνισμός ήταν ελάττωμα. Τώρα είναι μέθοδος επιβίωσης. Ακούμε συχνά τη φράση «έτσι δουλεύει το σύστημα». Αλλά το σύστημα δεν «δουλεύει» από μόνο του. Κάποιοι το λειτουργούν, καθημερινά, με μικρές πράξεις που μαζεύονται και γίνονται στάση ζωής.

Οι τίτλοι παραμορφώνονται, τα κείμενα γράφονται για να «τραβήξουν», τα γεγονότα χωράνε μόνο στο πλαίσιο του SEO. Και ο δημοσιογράφος, που κάποτε ήταν φορέας ευθύνης, γίνεται διαχειριστής περιεχομένου. Δεν είναι ότι δεν ξέρει τη διαφορά· είναι ότι την έχει αποδεχθεί.

Ο κυνισμός, όμως, έχει τίμημα. Στην αρχή σου φέρνει αναγνωσιμότητα. Μετά, σε αδειάζει. Γιατί δεν υπάρχει χειρότερη μοναξιά από το να γράφεις και να ξέρεις ότι κανείς δεν σε πιστεύει πια.

Η υποκρισία

Από όλα τα συμπτώματα της παρακμής στον δημόσιο λόγο, το πιο ανυπόφορο δεν είναι η άγνοια, αλλά η υποκρισία. Είναι εκείνη η στιγμή που άνθρωποι που έχτισαν την καριέρα τους πάνω στην υπερβολή, στην παραπλάνηση, στην εμπορευματοποίηση της είδησης, εμφανίζονται τώρα να καταγγέλλουν τα ίδια φαινόμενα που οι ίδιοι γέννησαν. Κουνάνε το δάχτυλο στους επιγόνους τους, λες και το πρόβλημα δεν ξεκίνησε ποτέ από τους ίδιους, λες και δεν έκαναν πρώτοι τη δημοσιογραφία προϊόν και τη φήμη νόμισμα.

Η υποκρισία αυτή δεν είναι απλώς ηθική παραφωνία· είναι το αποκορύφωμα της σύγχυσης. Γιατί, πώς να ξεχωρίσει ο αναγνώστης το ψέμα από την αλήθεια, όταν ακόμα και όσοι μιλούν για «δεοντολογία» το κάνουν με το ίδιο ύφος που κάνουν παραπληροφόρηση; Όταν λοιπόν ο «δάσκαλος» κατηγορεί τον μαθητή για αυτά που ο ίδιος του έμαθε, δίνει απλώς μια παράσταση αθωότητας. Και πίσω από αυτή την παράσταση, η αλήθεια αποσύρεται σιωπηλά, για να αφήσει τη θέση της σε ένα ατελείωτο θέατρο αυτοδικαίωσης.

Η σιωπή και η συνενοχή

Η πιο ύπουλη μορφή διαφθοράς δεν είναι αυτή που φωνάζει. Είναι η σιωπηλή. Αυτή που δεν ενοχλεί, δεν ταράζει, δεν αντιδρά. Όσοι ξέρουν και σωπαίνουν, δεν είναι αθώοι. Είναι οι θεατές που επιτρέπουν στο ψέμα να αποκτήσει υπόσταση.

Σε μια χώρα όπου «όλοι γνωρίζονται», η συνενοχή έχει γίνει είδος επαγγελματικής αλληλεγγύης. «Μην ταράζεις τα νερά», λένε. «Όλοι έτσι κάνουν». Κι έτσι, το ψέμα γίνεται αποδεκτό, η αλήθεια θεωρείται αφέλεια και η αξιοπρέπεια εξωτική πολυτέλεια.

Κι όμως, χωρίς εκείνους που λένε «όχι», η δημοσιογραφία δεν υπάρχει. Υπάρχει μόνο η προβολή, η πώληση και η διαχείριση εντυπώσεων.

Η ανάγκη για καθαρότητα

Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης δεν θα έρθει από νόμους ή επιτροπές δεοντολογίας. Θα έρθει από τις μικρές, προσωπικές αποφάσεις. Από το «όχι» που θα πεις σε μια λέξη που δεν πιστεύεις. Από το άρθρο που θα γράψεις με σεβασμό, έστω κι αν το διαβάσουν λιγότεροι.

Η καθαρότητα της πρόθεσης δεν είναι επαγγελματικό πλεονέκτημα· είναι πράξη αντίστασης. Και όσο κι αν ακούγεται ρομαντικό, είναι η μόνη ουσιαστική πράξη που απομένει. Να μην επιτρέψεις να σε κάνουν ίδιο με αυτούς. Να συνεχίσεις να γράφεις με σεβασμό προς τον εαυτό σου και προς τον αναγνώστη.

Η τιμή των λέξεων (επίλογος)

Οι λέξεις είναι το νόμισμα της εμπιστοσύνης. Όταν τις ξοδεύεις άσκοπα, χάνουν την αξία τους. Όταν τις υπερασπίζεσαι, αποκτούν βαρύτητα. Και κάποτε, αυτή η βαρύτητα θα είναι το μόνο που θα σε ξεχωρίζει.

Η δημοσιογραφία δεν είναι επάγγελμα· είναι τρόπος να βλέπεις τον κόσμο. Και όσοι το ξεχνούν γράφουν αλόγιστα.