Gazzetta Culture

Όπερ μεθερμηνευόμενον εστί…

Ή αλλιώς, ερμηνεύοντας τον Βασίλη Σκουντή! Καθημερινά στον αθλητικό –και όχι μόνο– Τύπο συναντούμε καθιερωμένες ιστορικές φράσεις, που χρησιμοποιούνται ώστε να αποτυπωθεί εναργέστερα ένα γεγονός ή μια ενέργεια. Το gazzetta ξεψαχνίζει τις εφημερίδες, εντοπίζει τέτοιες εκφράσεις και ανατρέχει στο παρελθόν, για να δει από πού προήλθαν και πώς καθιερώθηκαν. Όσο για την αναφορά στον Σκουντή; Ε, είναι ο μετρ του είδους και η έμπνευση για τη στήλη.

Παρουσίαση-κριτική βιβλίων

Από αυτήν εδώ τη γωνιά, κάθε εβδομάδα θα γίνεται παρουσίαση και κριτική βιβλίων που καταπιάνονται με το ποδόσφαιρο ως κοινωνικό φαινόμενο, αναλύοντας τις ποικίλες προεκτάσεις που αποκτά κατά καιρούς, αλλά και βιβλία με προφανή πηγή έμπνευσης παράξενες ποδοσφαιρικές ιστορίες. Βιβλία κλασικά, διαχρονικά, που επιχειρούν να ερμηνεύσουν τη δημοφιλία του ποδοσφαίρου και να απαντήσουν στο προαιώνιο ερώτημα «γιατί τόση μανία για ένα πετσί που το κυνηγούν 22 άνθρωποι», αλλά και βιβλία σύγχρονα, που στηλιτεύουν τη μετατροπή ενός αναμφίβολα λαϊκού αθλήματος σε όχημα ικανοποίησης προσωπικών φιλοδοξιών και εφαρμογής ποδοσφαιρικού καπιταλισμού.

Η αρχή γίνεται με ένα κλασικό βιβλίο, που γράφτηκε πριν από περίπου τριάντα χρόνια, ωστόσο διαβάζεται ακόμα και σήμερα και θεωρείται εκ των ων ουκ άνευ επιλογή για κάθε φίλο του ποδοσφαίρου.


Η ΦΥΛΗ ΤΟΥ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ (Ν. ΜΟΡΡΙΣ Εκδ. Κάκτος)

To συγκεκριμένο βιβλίο γράφτηκε το 1981 και ο συγγραφέας είναι ολοφάνερα επηρεασμένος από την ατμόσφαιρα που απέπνεε το βρετανικό ποδόσφαιρο στις απαρχές της δεκαετίας του 1980, πολύ πριν εισχωρήσουν σε αυτό οι πολυεθνικές, το μάρκετινγκ, τα τηλεοπτικά δικαιώματα και ο συνακόλουθος πακτωλός χρημάτων που οδήγησε στη σημερινή «γκλαμουράτη» εικόνα. Οι περιγραφές του Βρετανού ανθρωπολόγου είναι παραστατικότατες όταν παραλληλίζει το ποδόσφαιρο με θεατρική παράσταση, καθώς μας μεταφέρει την εικόνα των παγωμένων γηπέδων με τις άβολες εξέδρες και το υγρό τσιμέντο. Άλλωστε, εμμέσως ενστερνίζεται την άποψη ότι ο θεατής πρέπει να υποστεί κάποια δοκιμασία, ώστε να μη χαθεί η τελετουργικότητα του αθλήματος.

Ο Ντέσμοντ Μόρρις ξεκινά τη μελέτη του θέτοντας το διαχρονικό ερώτημα γιατί το κλότσημα ενός σφαιρικού αντικειμένου σαγηνεύει εκατομμύρια ανθρώπους στον πλανήτη, και καταλήγει χαρακτηρίζοντάς το ως μια περίεργη μορφή ανθρώπινης συμπεριφοράς στη σύγχρονη κοινωνία και ομολογεί ότι η διερεύνηση της ποδοσφαιρικής φυλής για αυτόν αποτελεί terra incognita. Ακολούθως διερευνά την προέλευση του ποδοσφαίρου ανατρέχοντας στην αρχαιότητα, επιχειρώντας –άστοχους, ομολογουμένως– παραλληλισμούς.

Στη συνέχεια αναλύει την πολυπλοκότητα του ποδοσφαίρου και τις μορφές που κατά καιρούς αποκτά, θεωρώντας ότι το μυστικό της γοητείας του κρύβεται στις πολλές ομοιότητες με το κυνήγι. Ακραίο; Όχι και τόσο σύμφωνα με την ερμηνεία του συγγραφέα. Ακολουθεί η κοινωνική, θρησκευτική, η επιχειρηματική και η θεατρική διάσταση του ποδοσφαίρου, καθώς και τα συναισθήματα που μπορεί να προκαλέσει. Στην επιχειρηματική και τη θεατρική (ως θέαμα) διάσταση, από τα γραφόμενα του Μόρρις αποτυπώνεται με γλαφυρότητα η εικόνα των βρετανικών γηπέδων πριν από την εμπορευματοποίηση που ακολούθησε μετά το 1990.
Στο επόμενο κεφάλαιο («Τα έθιμα της φυλής») αναλύεται η εξέλιξη των κανονισμών στο πέρασμα των χρόνων, ενώ ο Βρετανός επιστήμονας ξαφνιάζει με την άρτια ανάλυσή του για τη μετάβαση από το επιθετικό ποδόσφαιρο στο αμυντικό, «από τη δόξα της νίκης, στον φόβο της ήττας».

Πρόεδροι, μάνατζερ, παράγοντες, διαιτητές και όλος αυτός ο συρφετός –που πρωταγωνιστεί και στο ελληνικό ποδόσφαιρο–, χαρακτηρίζεται από τον Μόρρις «προεστοί της φυλής» - όχι άδικα. Ωστόσο, ο συγγραφέας έχει στο μυαλό του εξιδανικευμένες περιπτώσεις –χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Έλτον Τζον– και κρατά μάλλον θετική στάση απέναντί τους. Δεν έχει ζήσει στην Ελλάδα, ας μην τον λοιδορήσουμε!

Στο προτελευταίο κεφάλαιο ο Βρετανός ανθρωπολόγος καταπιάνεται ίσως με το σημαντικότερο κομμάτι της Φυλής του Ποδοσφαίρου, τους Πιστούς, αφού χωρίς αυτούς το άθλημα χάνει το αληθινό του πνεύμα. Σκιαγραφώντας το προφίλ τους, τους κατατάσσει σε κατηγορίες, σε κάποια από τις οποίες σίγουρα θα αναγνωρίσετε τον εαυτό σας!

Δυστυχώς, μια –ακραία– εκδήλωση συναισθημάτων είναι και η βία, οπότε δεν θα μπορούσε να απουσιάσει από το βιβλίο. Ο Μόρρις, επικαλούμενος έρευνες και στατιστικές μελέτες, αναλύει το φαινόμενο της βίας δίχως να ακολουθεί τον εύκολο δρόμο του λαϊκίστικου αναθέματος. Εκφράζει την πεποίθηση ότι η βία στις αθλητικές εκδηλώσεις προϋπήρχε επί αιώνες. Προς επίρρωση της άποψής του, υπενθυμίζει παραδείγματα από τη βυζαντινή περίοδο και υπονοεί ότι η τρομοϋστερία είναι υπερβολική και ως ένα σημείο ατεκμηρίωτη. Απορρίπτει δίχως δεύτερη σκέψη ακραίες μορφές τιμωρίας και παραθέτει μέτρα που έχουν προταθεί κατά καιρούς για την αντιμετώπιση της βίας. Εν τέλει, χαρακτηρίζει τη βία κοινωνικό φαινόμενο και θεωρεί το ποδόσφαιρο ένα από τα πολλά πεδία στα οποία βρίσκει διέξοδο.
Προς το τέλος του βιβλίου, ο συγγραφέας επιχειρεί απότομη αλλαγή κλίματος και καταπιάνεται με τη «γλώσσα της φυλής»· συνθήματα, ύμνους, τραγούδια, όπου και παραθέτει συνθήματα όλων των ειδών: ειρωνικά, μίσους, πανηγυρικά.
Στον επίλογο ο Μόρρις αμφιταλαντεύεται αν πρέπει το ποδόσφαιρο να διατηρήσει την ανδροπρέπεια και την τελετουργικότητά του ή να μετεξελιχθεί σε οικογενειακή διασκέδαση, κλίνοντας ελαφρώς προς την πρώτη άποψη.

Συνολικά το βιβλίο είναι γραμμένο σε εκλεπτυσμένο ύφος, ωστόσο δεν παραπέμπει σε επιστημονικό δοκίμιο. Δεν είναι δυσνόητο, αντίθετα σε αρκετά σημεία διαβάζεται απνευστί, ενώ η ερμηνευτική του Βρετανού ανθρωπολόγου είναι ενδιαφέρουσα, μια και δεν συνιστά ποδοσφαιρική ματιά. Παρότι έχει γραφεί αρκετά χρόνια πριν, παραμένει επίκαιρο και αξίζει να βρίσκεται στη βιβλιοθήκη κάθε ποδοσφαιρόφιλου. Μετά την ανάγνωσή του, όλοι θα αισθανθείτε περήφανοι που ανήκετε στη Φυλή του Ποδοσφαίρου!