Il Mistero Buffo

Με το Mistero Buffo, ο Ιταλός καλλιτέχνης Dario Fo ακροβατώντας μεταξύ σοβαρότητας και ιλαρότητας, ξετυλίγει ένα κουβάρι αδικιών και κατάχρησης εξουσιών πολύ χρήσιμο για την περίοδο κρίσης που διέρχονται οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. Προσπαθεί να ξυπνήσει συνειδήσεις, διότι μέσα του κυριαρχεί το αίσθημα της αδικίας, ακολουθώντας όχι το θεσμικά παραδοσιακό θεατρικό μοντέλο, αλλά την πυγμά της έκφρασης και το επικοινωνιακό του ταλέντο, στοιχεία που παραπέμπουν σε ιταλικά θεατρικά μοντέλα του Μεσαίωνα, των πλανόδιων καλλιτεχνών που στηρίζονταν σε «αναρχικές» και οχι politically correct μεθόδους.

Ο πλανόδιος είναι μια θεατρική λαϊκή έκφραση, η οποία λειτουργεί βάσει συναισθημάτων της στιγμής και μέσω προσωπικών βιωμάτων και ίδιας κουλτούρας. Οι πλανόδιοι έδιναν παραστάσεις σε πλατειες, πανηγύρια, αγορές με την παλιά έννοια του όρου και ανακάλυψαν έναν ιδιότυπο τρόπο επικοινωνίας μέσω της γλώσσας του σώματος, της μίμησης, της κίνησης, του θυμικού, της παράδοσης και της παραγωγής ήχων αναλόγως την περίσταση. Η «μιμητική» και το «θέαμα» ήταν τρόπον τινά και ένας αναγκαστικός τρόπος επικοινωνίας ώστε να αντιλαμβάνεται το απαίδευτο κοινό στο σύνολό του το έργο. Με την πάροδο των ετών και των παραστάσεων, έγινε και ένας έξυπνος τρόπος που χρησιμοποιούσαν οι πλανόδιοι πότε για να ξεγελούν τη λογοκρισία και πότε για να οδηγούν το κοινό εκεί που (νόμιζε ότι) ήθελε.

Ο ίδιος Fo έχει πει επί του θέματος: «από παλαιοτάτων χρόνων, ο πλανόδιος γυρνούσε τις αγορές και τις πλατείες και μέσω της σάτιρας και της τέχνης, εκτόξευε απίστευτες κατηγορίες κατά της εξουσίας και του εκάστοτε άδικου κυβερνήτη. Ήταν ο μοναδικός τρόπος κοινωνικής διαμαρτυρίας και η τέχνη ήταν μια διέξοδος στα δύσκολα χρόνια, ξυπνώντας συνειδήσεις στο κοινό που δεν διέθετε την πολύπλευρη πληροφόρηση και την απαραίτητη παιδεία για να αξιολογήσει τις προτεραιότητές του. Ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο, το κοινό ήταν συνήθως θυμωμένο, μπρούσκο και άγγιζε τα όρια του γκροτέσκου. Μπορούμε να πούμε οτι ο πλανόδιος αποτελούσε την εφημερίδα της εποχής, αφού πολύς κόσμος δεν ήξερε γραφή και ανάγνωση και μάθαινε ειδήσεις και πράγματα μέσω του θεάτρου.».

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’60, ο καλλιτέχνης είχε ξεκινήσει μια έρευνα για το θέατρο της μεσαιωνικής περιόδου - το οποίο σχεδόν αποκλειστικά ασχολείτο με θρησκευτικά ζητήματα, αφού η εξουσία διανέμετο από την εκκλησία και το Παπικό κράτος σε συνδυασμό με τους Βασιλείς - και σε πολλά έργα του έχει αυτούσια κείμενα και παρλάτες από εκείνη την εποχή, καθώς και ελεύθερες αποδόσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες του σήμερα. Είναι σαν να ανέστησε έναν παλιό, ξεχασμένο κόσμο, επαναδημιουργώντας μια τέχνη που είχε χαθεί στη λήθη, περνώντας από διάφορα στάδια. Άλλωστε αυτή καθ’ αυτή η «εξημέρωση» του λαού, ξεκίνησε με τις αρχέγονες μορφές θεάτρου και πέρασε και από στενωπούς που ανάγοντο περισσότερο στη λογική του «άρτον και θεάματα» που εισήγαγε το ρωμαϊκό κράτος στο Κολοσσαίο, αλλά και οι πιο «δικοί μας» Βυζαντινοί στον ιππόδρομο. Ανέκαθεν άλλωστε εν καιρώ οικονομικής κρίσης και δυσπραγίας, το θέαμα υπό οιαδήποτε μορφή αντικαθιστούσε τα ελλείμματα της λαϊκής βάσης.

Με το Mistero buffo ο Φο προσπαθεί να καταδείξει ακριβώς τη διαταξική μάχη και την αδικία που υφίσταται εν γνώσει της η μικρομεσαία τάξη, πάντοτε βολική σε χειραφέτηση και ανέκαθεν στο στόχαστρο της εκάστοτε εξουσίας. Η ερμηνεία είναι διττή: και το κοινό λαμβάνει αυτό που (νομίζει ότι) θέλει και η εξουσία αποδομείται αναίμακτα. Η παραπάνω προσέγγιση συνοψίζεται με εκπληκτικό τρόπο στην εισαγωγική παρέμβαση του Mistero Buffo, στο πρώτο κεφάλαιο με τίτλο «Μοσχοβολιστό φρέσκο Τριαντάφυλλο». Εκεί ο Fo κάνει μια εμφανή παραπομπή σε ένα πολύ διάσημο ιταλικό σχολικό σύγγραμμα, ένα ποίημα σιτσιλιάνικης καταγωγής πιο γνωστό ως Contrasto di Cielo d'Alcamo, όπου γίνεται ένας διάλογος ενός τελωνειακού του Μεσαίωνα με μια κοπέλα που αρνείται να ενδώσει στις ερωτικές του προτάσεις. Το εν λόγω ποίημα έχει αριστοκρατικές καταβολές και σοφιστικέ προεκτάσεις, αφού μόνον ένας πολυπράγμων και μορφωμένος άνθρωπος θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει μια ανήθικη πρόταση ώστε να περάσει μηνύματα κοινωνικής προέκτασης διαφεύγοντας τη δαμόκλειο σπάθη της λογοκρισίας.

Ακόμη και ο ίδιος ο τίτλος του έργου του Fο, «Mistero buffo», είναι εμβληματικός και καταδεικνύει την επιλογή του συγγραφέα να χρησιμοποιήσει τη λαϊκή ειρωνεία και να προκαλέσει το κοινό αίσθημα και το λαϊκό προβληματισμό, διότι Mistero buffo σημαίνει «ένα αστείο μυστήριο» Μυστήριο με τη μεσαιωνική τρόπον τινά έννοια του όρου, ήτοι τη θρησκευτική και αλχημιστική ερμηνεία, η οποία μεταξύ άλλων ισχύει και μέχρι τις μέρες μας και αποτελεί και μέρος της ορθόδοξης παράδοσης. Η αναγωγή είναι σχεδόν αυτόματη. Απλώς προσθέτουμε στο μεσαιωνικό πέπλο το «μνημονιακό» της εποχής στη σημερινή συνομωσιολογική Ελλάδα του ομολόγου των 600 δις του Αρτέμη Σώρρα και του poke της Σταυρούλας Ξουλίδου στο facebook. Στην ερμηνεία των «μυστηρίων» ο πλανόδιος ηθοποιός του Μεσαίωνα, δεν ειρωνευόταν την εξουσία, αλλά ευτέλιζε εκείνους που χρησιμοποιούσαν τη θρησκεία και το θυμικό του λαού, ώστε να προωθήσουν ίδιες ατζέντες και να αδικήσουν το λαό εν ονόματί του προκειμένου να διατηρήσουν τα προνόμιά τους και το status quo ανεξαρτήτως προσόντων και ικανοτήτων.

​

Το Mistero buffo είναι ένα έργο που βασίζεται στην παρουσία ενός και μόνο ηθοποιού, ερμηνεύεται στην αυθεντική παδανική διάλεκτο με βενετσιάνικες, λομβάρδιες και πιεμοντέζικες επιρροές. Ο ηθοποιός αλλάζει διαρκώς ταυτότητες, δίχως την ανάγκη μακιγιάζ και κοστουμιών, διατηρώντας διαρκή επικοινωνία με το κοινό, από το οποίο ζητά ανά τακτά διαστήματα συμμετοχή και βοήθεια. Εκεί που χρειάζεται επεξηγεί, λύνει απορίες και γενικότερα μετατρέπει σε διαδραστική την παράσταση, εκμεταλλευόμενος και τυχόν απρόοπτα που εισάγουν το κοινό στη ροή του έργου. Πολυ απλοϊκό επί παραδείγματι, ήταν να υποδυθεί ο ηθοποιός το τσίμπημα μιας μέλισσας που τον κυνηγούσε κατά φαντασίαν στη σκηνή και χρησιμοποιείτο όταν το κοινό κουραζόταν από τα πολιτικά σχόλια και σοκαριζόταν από αναφορές του τύπου «ο Ιησούς χαστουκίζει τον Πάπα» .Με αυτόν τον τρόπο έμενε στο μυαλό του θεατή ότι ο Ιησούς δεν έχει καμία σχέση με τον Πάπα, όπως ήθελε να παρουσιάζει το παπικό κράτος, αλλά είναι κάτι πάρα πολύ ανώτερο που τιμωρεί ακριβώς εκείνους που παρουσιάζονται ως τιμωροί του λαού.

Κάθε φορά, αναλόγως τον τόπο, την επικαιρότητα, τη διάθεση του κοινού και το περιρρέον κλίμα, η επικοινωνιακή κατάσταση που δημιουργείται είναι διαφορετική και η σκηνική παρουσία του ηθοποιού αλλάζει. Καταθέτοντας μια προσωπική εμπειρία επ’ αυτού, κάποτε σε μια παράσταση στο ανοιχτό θέατρο της Βιντσέντσα, κατά τη διάρκεια του έργου ξέσπασε μια από τις κλασσικές για τον ιταλικό βορρά καταιγίδες. Αμέσως δημιουργήθηκε σχεδόν πανικός στην πλατεία, με καλοντυμένες και καλοχτενισμένες κυρίες να ψάχνουν απεγνωσμένα ομπρέλες ή έστω ένα σκέπαστρο για να μην πάνε χαμένες οι λιρέτες (τότε) του κομμωτηρίου. Γενικότερα επρόκειτο για μια κωμικοτραγική κατάσταση, απ’ όπου όμως ξεκίνησε κάτι μοναδικό: Ο Fo υπό την ισχυρότατη καταιγίδα, άρχισε έναν διάλογο με τους κεραυνούς και τις βροντές, φτάνοντας μέχρι το Θεό.

Το κοινό, εμού συμπεριλαμβανομένου, σχεδόν άμεσα ξέχασε το νερό και εξακολούθησε να παρακολουθεί μαγεμένο τον καλλιτέχνη, ο οποίος υπό καταρρακτώδη βροχή και για ένα εικοσάλεπτο έδωσε μια από τις πιο εμφατικές παραστάσεις του. Ήταν μια πραγματικά αξέχαστη εμπειρία που έκανε σαφέστερο σε όλους για ποιο λόγο ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης θεωρείται από τους πιο σημαντικούς της εποχής μας και για ποιο λόγο τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997 από τη σουηδική Ακαδημία. Αξίζει τον κόπο να διαβάσει κανείς το βιβλίο, πολλές από τις αναφορές του έργου αφορούν άμεσα τη σημερινή κοινωνική κατάσταση στη χώρα και βοηθούν στο να γίνουν κατανοητές ορισμένες πολιτικές συμπεριφορές που αγγίζουν τα όρια του ακροβατισμού. Διότι όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό, η εξουσία είναι διαχρονική και η εμπορία ονείρων βρίσκεται στην ίδια σελίδα με τον κατακερματισμό τους. Και έχω την εντύπωση ότι η Ελλάδα του σήμερα βιώνει ακριβώς αυτή την κατάσταση, απλώς το κάνει «αγοραία» και με υπό κατάργηση παρελάσεις.