Σαν σήμερα πριν 43 χρόνια δολοφονήθηκε ο δημιουργός της ωμής αλήθειας, αυτός που αποτύπωσε την ηδονή και το περιθώριο δίχως συμβιβασμούς. Ο μέγας Πιερ Πάολο.

Τρία γράμματα, το εξής ένα: “Π”. Παζολίνι. Όνομα. Ένα. Γραμμένο με αίμα, φτιαγμένο με χώμα και πολύ ιδρώτα. Και ας σταμάτησε το σώμα να το ακολουθεί τον Νοέμβριο του 1975. Το όνομα δεν χάνεται και το αίμα μένει πάνω στο τραύμα που δεν κλείνει. Ποτέ. Κι ο Νοέμβριος, ο μήνας ο μουντός να ρίχνει τα γκρίζα σύννεφα πάνω του και να σκεπάζει τον Πιερ Πάολο. Αυτόν τον μέγα διανοητή, οραματιστή, αυτόν που ήταν μακριά από κόμματα, μακριά από τον Θεό. Και όμως ήταν κομμουνιστής και όμως πίστευε σε έναν Θεό ταπεινό και καταφρονεμένο. Παζολίνι, από τα ερείπια της Ιταλίας που πονούσε ξεπήδησε και αν έφυγε και είδε τον κόσμο που φτιαχνόταν και εξελισσόταν, πάντα εκεί επέστρεφε. Στα ερείπια που δίχως αυτά κανείς και τίποτα δεν χτίζεται. Παζολίνι, λυγμός και τελευταία ανάσα με την κραυγή να προσφέρεται ως αντίδωρο στο κοινό. Παζολίνι, όνομα σκορπισμένο και γραμμένο σε πέτρες της αρχαίας, της νέας και της εποχής του μέλλοντος. Παζολίνι, σαν άλλος Ιησούς θυσίαζε τον εαυτό του. “Λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου”, ήτοι το όνομα μου. Οι φτωχοί και οι πένητες, οι παρίες και οι ιερόδουλες, οι ταπεινοί και θρασύδειλοι, οι άξιοι και οι ανάξιοι, οι εραστές και οι πανηδονιστές, οι ακόλουθοι και οι εχθροί του. Ο κόσμος του Παζολίνι αγγίζει το αρχέγονο, την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και αφού περνά την Κόλαση του Δάντη, φτάνει στο Καθαρτήριο, στον απότομο και ανεξήγητο θάνατο του. Ένα όνομα, ένα γράμμα, για πάντα στο αγαπημένο του Φρίουλι, για μας, παντού.

Γεννήθηκε μαζί με την εξουσία του “Ντούτσε”

Γεννήθηκε στην Μπολόνια τον Μάρτιο του 1922, τότε που ο Μουσολίνι κατακτούσε την εξουσία και η Ιταλία άρχιζε να μεταμορφώνεται σε κρατική οντότητα στον έλεγχο μιας μάζας μικροαστών. Ο ίδιος, χρόνια μετά, είχε πει:

Γεννήθηκα σε μια τυπική ιταλική οικογένεια, αντιπροσωπευτική της ιταλικής κοινωνίας: ένα πραγματικό προϊόν της διασταύρωσης. Ένα προϊόν της ένωσης της Ιταλίας. Ο πατέρας μου καταγόταν από μια παλιά οικογένεια ευγενών της Ρώμης, αντίθετα η μητέρα μου από μια οικογένεια χωρικών του Φρίουλι, που ανέβηκαν σίγα σιγά τα σκαλιά της κοινωνικής ιεραρχίας, για να γίνει μια μικροαστική οικογένεια.

Εξαιτίας του στρατιωτικού επαγγέλματος του πατέρα του, μοίρασε τα χρόνια της παιδικής του ηλικίας σε διάφορες επαρχιακές πόλεις της βορείου Ιταλίας. Μοναδικό σημείο αναφοράς σε όλες αυτές τις συνεχόμενες μετακινήσεις η Καζάρσα.

Μπορεί οι σχέσεις του να ήταν άκρως συγκρουσιακές με την αυταρχική πατρική φιγούρα, για τη μητέρα του όμως έτρεφε μεγάλη αγάπη, παθολογική, αγάπη που τον συνόδευσε ως τον θάνατο. Γι’ αυτήν θα πει: Μου διηγιόταν ιστορίες και παραμύθια, μου τα διάβαζε. Η μητέρα μου ήταν σαν τον Σωκράτη για μένα. Είχε και έχει βεβαίως μια ιδεαλιστική και εξιδανικευμένη θέαση του κόσμου. Πιστεύει στον ηρωισμό, στην ελεημοσύνη, στη φιλανθρωπία, στη γενναιότητα. Εγώ τα δέχτηκα όλα αυτά με σχεδόν παθολογικό τρόπο. Στο Γκαλβάνι (Μπολόνια) ολοκληρώνει τις λυκειακές σπουδές και εγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή του ομώνυμου πανεπιστημίου, παρακολουθώντας, παράλληλα, μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης με τον φημισμένο επιστήμονα Ρομπέρτο Λόνγκι.

To 1946 συντάσσεται με το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα

Το πνευματικό έργο ξεκινά

Οι πρώτες μεταφράσεις λαμβάνουν χώρα στα χρόνια της λυκειακής φοίτησης. Αντικείμενο κάποια αποσπάσματα της λυρικής Σαπφούς στη φριουλιάνικη διάλεκτο. To 1942 εξέδωσε με δικά του έξοδα την ποιητική συλλογή Ποιήματα στην Καζάρσα, στην ντοπιολαλιά του Φρίουλι. Σε συνεργασία με φίλους ιδρύει την Academiuta de lenga Furlana για την προώθηση της ιστορίας και του πολιτισμού του τόπου. Συμμετέχει και στην έκδοση του περιοδικού Stroligut. Η επιλογή της διαλέκτου, ως “γλωσσικού εργαλείου”, δεν είναι τυχαία. Χρησιμοποίησε τη διάλεκτο για να αντισταθεί στο φασιστικό καθεστώς της Ιταλίας και ταυτόχρονα στην πνευματική ηγεμονία της Αγίας Έδρας πάνω στις καθυστερημένες μάζες της ιταλικής κοινωνίας. Το 1943 κατετάγη στις ένοπλες δυνάμεις. Το σύνταγμα του αιχμαλωτίσθηκε από τους Γερμανούς και ο ίδιος δραπέτευσε αναζητώντας καταφύγιο στην Καζάρσα. Το 1944 θα εμπνευστεί το πρώτο από τα 12 θεατρικά του βασισμένο στην ιστορία μιας αρχαίας τουρκικής εισβολής στο Φρίουλι με ξεκάθαρους υπαινιγμούς για την τότε γερμανική εισβολή στη Β.Α. Ιταλία. Ένα χρόνο μετά δολοφονείται ο μικρότερος αδελφός του από φιλογκαριμπαλντικούς αντάρτες κοντά στα γιουγκοσλαβικά σύνορα. Το ίδιο έτος ολοκληρώνει τον κύκλο των ακαδημαϊκών του σπουδών στη φιλολογία με αντικείμενο της διατριβής του: Η Ανθολογία της ποίησης του Πάσκολι. Εισαγωγή και σχόλια. Το κείμενο ξεκινά με την ανάλυση και τα σχόλια δύο ποιητικών δημιουργιών του Πάσκολι, L’ etera και Fanum Apollinis. […]. To 1946 συντάσσεται με το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, ενώ εμπνέεται το Il cappellino σε τέσσερις πράξεις. Ερμηνεύει υπαρξιακές αλλαγές στη σκιά των ιστορικών και πολιτικών αλλαγών της Ιταλίας του '50. Το ολοκληρώνει το 1965 υπό τον τίτλο Nel '46.

Το 1950 ταξιδεύει με τη μητέρα του στη Ρώμη

Η Ρώμη, η “Ορέστεια”, η ύστατη ποιητική συλλογή

Το 1950 ταξιδεύει με τη μητέρα του στη Ρώμη μέσα σε κλίμα διάχυτης απογοήτευσης. Την προηγούμενη χρονιά έχει κατηγορηθεί για “διαφθορά ανηλίκων και προσβολή δημοσίας αιδούς”. Για τα χρόνια της μοναξιάς του στη Ρώμη θα πει:

Έφυγα με τη μητέρα μου και με μια βαλίτσα και μερικές χαρές που φαινόταν ψεύτικες, πάνω σε ένα τραίνο αργό σαν ένα φορτηγό, μέσα από τον κάμπο του Φρίουλι που ήταν σκεπασμένος από ένα ελαφρύ και πυκνό στρώμα ομίχλης. Πηγαίναμε στη Ρώμη. Πηγαίναμε, λοιπόν, αφήνοντας τον πατέρα μου δίπλα σε μια φτωχική σόμπα, με το παλιό στρατιωτικό αμπέχονο και τις φρικτές του εξάψεις της κίρρωσης και τα παρανοϊκά του σύνδρομα. Έζησα αυτή τη σελίδα του μυθιστορήματος, τη μοναδική στη ζωή μου: για το υπόλοιπο, έζησα μέσα στη λυρική ποίηση, όπως κάθε δαιμονισμένος.... Ήταν μια τρομακτική περίοδος της ζωής μου... άνεργος, για πολλά χρόνια αγνοημένος από όλους, ρημαγμένος από τον εσωτερικό κόσμο ότι δεν είσαι όπως ήθελε η ζωή, απασχολημένος να δουλεύω μανιωδώς σε σοβαρές και σύνθετες μελέτες...

Στην ιταλική πρωτεύουσα διέμενε σε διάφορες φτωχογειτονιές και διαμόρφωσε παραστάσεις από τον κόσμο του “κουρελοπρολεταριάτου” που πρωταγωνίστησαν αργότερα στην τέχνη του.

Το 1952 επιμελείται την έκδοση ανθολογίας Διαλεκτική ποίηση του 1900 και το 1954 εκδίδει την Η πιο ωραία νιότη. Ένα χρόνο μετά, με τους Ρομπέρτο Ροβέσι, Φραντζέσκο Λεονέτι, Άντζελο Ρωμανό και Φράνκο Φορτίνι, στο περιοδικό “Officina” διαμορφώνουν κοινή γραμμή πλεύσης αντιμετώπισης των προβλημάτων της ιταλικής κοινωνίας κατά τρόπο αντικομφορμιστικό και άμεσο. Το περιοδικό κλείνει το 1959. Το 1957 είναι χρονιά διάκρισης για τον ποιητή με το έργο του Οι στάχτες του Γκράμσι, εισέρχεται στον χώρο της “στρατευμένης ποίησης”. Το 1960 παρουσιάζεται η μεγάλη ευκαιρία στο θέατρο με τη μετάφραση του αισχύλειου Orestiade. Ο Vittorio Gassman του προτείνει να μεταφράσει το αρχέτυπο της συγκεκριμένης τραγωδίας προς το τέλος της δεκαετίας του '50. Ο Παζολίνι ανταποκρίνεται, αλλά αφήνει ανολοκλήρωτο το εγχείρημα του να μεταφράσει την Αινειάδα του Βιργιλίου. Στην ύστατη ποιητική του συλλογή La mova gioventu εμπνέεται το ποίημα Saluto e augurio, όπου απευθύνεται σ' ένα νεαρό φασίστα. Στον πρωταγωνιστή του ο Παζολίνι εμπιστεύεται την αποστολή να τον νικήσει με μια ομιλία που φαίνεται να την αποκαλεί Un testamento. Η συλλογή εκδίδεται λίγο πριν τον θάνατο του στη ντοπιολαλιά του Φρίουλι και σε στίχους ελεύθερους, με μια θρησκευτικότητα που παραπέμπει στους Λατίνους, Βιργίλιο και Τίβουλλο.

Η παζολινική φιλμογραφία

Οι ταινίες του

Η παζολινική φιλμογραφία θα μπορούσε να χωριστεί σε τρεις χρονικές φάσεις. Η πρώτη εκτείνεται από το 1960 έως το 1965. Ο νεορεαλισμός χαρακτηρίζει τις ταινίες αυτής της περιόδου. Το 1961 σκηνοθετεί Accatone. Ακολουθούν Mamma Roma, La ricotta, τα ντοκιμαντέρ La rabbia, Comizi d' amore και το χρονικό Sopraluoghi in Palestina που εξελίσσεται σε ταινία μεσαίου μήκους. Τέλος, το καθηλωτικό Il vangelo secondo Matteo (Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο). Η δεύτερη καλύπτει την περίοδο από το 1965 έως το 1970 και κυριαρχείται από την παρουσία του μύθου. Το 1966 γυρίζει την ταινία Uccelaci e uccellini (Μεγάλα πουλιά μικρά πουλάκια). Την επόμενη χρονιά κινηματογραφεί την κωμωδία φαντασίας Le streghe- La Terra vista dalla luna, την ταινία Che cosa sono le nuvole και την τραγωδία Edipo Re. Το 1968 το Teorema (Το Θεώρημα), το οποίο, χωρίς να δομείται σε συγκεκριμένο μύθο, εκτυλίσσεται στη σκιά του Οιδίποδα και διαδοχικά ακολουθούν οι ταινίες Appunti per un film Indiano και Appunti per un Orestiada Africana (1968-73). To 1968 κινηματογραφεί το τρίτο μέρος του Amore e rabbia, την ταινία Porcile (Χοιροστάσιο) και τη Medea (Μήδεια). Η τρίτη φάση προσδιορίζεται χρονικά από το 1970 έως το 1975. Εδώ μας προσφέρει την “Τριλογία της ζωής” (Το Δεκαήμερο, Οι θρύλοι του Καντέρμπουρυ, Χίλιες και μία νύχτες). Το 1975, στο κύκνειο άσμα του, μας παραδίδει ένα σαρωτικό, απίστευτο έργο, το Salo ή le 120 giornate di Sodoma (Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα).

Ο θάνατος του, ταινία φρίκης υψηλής ποιότητας

Η δολοφονία του. Μια τέλεια τραγωδία

Ρώμη, 3 Νοεμβρίου 1975. Νέες λεπτομέρειες από τη δολοφονία του Πιέρ Πάολο Παζολίνι έρχονται στο φως με την ομολογία του νεαρού δολοφόνου, ενώ ο κόσμος του ιταλικού κινηματογράφου, πραγματικά μουδιασμένος, χαρακτηρίζει τον θάνατο του σαν “ταινία φρίκης” υψηλής ποιότητας. Ο 17χρονος δολοφόνος Τζιουζέπε Πεζόλι, που ομολόγησε στην Αστυνομία ότι σκότωσε τον Παζολίνι με αλλεπάλληλα χτυπήματα στο κεφάλι και στη συνέχεια πέρασε με το αυτοκίνητο του σκηνοθέτη πάνω από το πτώμα, είπε ότι η υπόθεση ξετυλίχτηκε έτσι:

“Είχα πάει με μερικούς φίλους στον κινηματογράφο και μετά καθίσαμε σ’ ένα καφενείο, όταν ο Παζολίνι σταμάτησε το αυτοκίνητο του μπροστά μας και μου πρότεινε μια βόλτα”. Ο Πεζόλι είπε ότι είχε αναγνωρίσει τον σκηνοθέτη, πριν εκείνος συστηθεί. Στη συνέχεια και αφού γευμάτισαν σ’ ένα ρεστοράν, ο Παζολίνι οδήγησε την Άλφα Ρομέο προς την Όστια και πάρκαρε σ’ έναν αγρό. “Ήθελε να του κάνω έρωτα και εγώ δεν ήθελα”, είπε ο Πεζόλι στους ανακριτές. Επίσης, ότι ο Παζολίνι άρπαξε ένα κομμάτι ξύλο και τον χτύπησε στο κεφάλι. “Τυφλωμένος από το αίμα που έτρεχε στο πρόσωπο μου, ξεκόλλησα κι εγώ ένα κομμάτι ξύλο από φράκτη και άρχισαν τον χτυπώ, ώσπου τον είδα να πέφτει. Εκείνη τη στιγμή, τρομοκρατημένος, προσπάθησα να διαφύγω. Μπήκα στο αυτοκίνητο, το κλειδί ήταν στη θέση του, και έφυγα όσο πιο γρήγορα μπορούσα”.

Οι κύκλοι του κινηματογράφου στο μεταξύ είναι ανάστατοι από τη δολοφονία. Ένας άλλος κορυφαίος ιταλός σκηνοθέτης, ο Μικελάντζελο Αντονιόνι, δήλωσε ότι η δολοφονία του Παζολίνι είναι “ένα από τα πιο φρικτά γεγονότα της σύγχρονης εποχής. Από μία άποψη ο Παζολίνι έπεσε θύμα ενός από τους χαρακτήρες που δραματοποίησε με τις ταινίες του. Ήταν μια τέλεια τραγωδία”. Ο Μάουρο Μπολονίνι, ο πρώτος σκηνοθέτης που χρησιμοποίησε σενάριο του Παζολίνι σε μια από τις ταινίες του, δήλωσε: “Ο θάνατος του Παζολίνι είναι η μεγαλύτερη απώλεια τόσο για την εργασία μου, όσο και για την 7η Τέχνη”. [...] Σε συνέντευξη που παραχώρησε στην εφημερίδα του Τορίνο “Στάμπα”, λίγες μόνον ώρες πριν τη δολοφονία του, τονίζει: “Σήμερα πάρα πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι πρέπει να σκοτώνουν. Ο θάνατος τείνει να γίνει ένας τρόπος μαζικής συμπεριφοράς”.

Τον Μάιο του 2005 η υπόθεση της δολοφονίας ανοίγει ξανά. Αιτία η συνέντευξη που έδωσε στη RAI ο Πίνο Πελόζι, ο άνθρωπος που καταδικάστηκε για τη δολοφονία του. Υποστήριξε πως είναι αθώος. “Είμαι αθώος, δεν είμαι συνεργός κανενός. Δεν σκότωσα τον Παζολίνι”, δήλωσε. Ο Πελόζι καταδικάστηκε σε κάθειρξη εννέα ετών. Αμέσως μετά τη δήλωση οι δικηγόροι της οικογένειας Παζολίνι ζήτησαν να ανοίξει πάλι η έρευνα για τη διαλεύκανση του θανάτου. Ο Πελόζι, δήλωσε ότι βρισκόταν πράγματι με τον Παζολίνι στην παραλία της Όστια πριν εμφανισθούν τρεις νεαροί άνδρες οι οποίοι και φόνευσαν τον σκηνοθέτη. [...] Η δολοφονία Παζολίνι παρουσιάστηκε ως “υπόθεσις ηθών”, αλλά δεν αποκλείστηκε και το ενδεχόμενο πολιτικού εγκλήματος. Λίγο πριν τη δολοφονία του είχε δεχθεί απειλές από την άκρα Δεξιά για την τελευταία του ταινία “Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα”. Ο δήμαρχος, τότε, της Ρώμης, Βάλτερ Βελτρόνι, έκανε λόγο για “ανάγκη αποκατάστασης της αλήθειας που δεν πήρε απάντηση εκείνη την εποχή”.

Ο Παζολίνι “απαγορεύει” ακόμη και την απόπειρα προσέγγισης του!

“Μόνο μου είδωλο η πραγματικότητα”

Ο Παζολίνι είναι μοναδικός και δεν πρόκειται μόνο για σχήμα λόγο. Δεν υπάρχει όμοιος/α του. Ο Παζολίνι “απαγορεύει” ακόμη και την απόπειρα προσέγγισης του! Η κοσμοθεωρία του, οι πολιτικές, φιλοσοφικές απόψεις, ματιές, του, συνθέτουν ένα κράμα πανθεϊσμού, πανηδονισμού, υπερκομματισμού... Αποκάλυπτε τον Λόγο του όταν διακήρυττε “Μου είπαν ότι έχω τρία είδωλα: Τον Χριστό, τον Μαρξ και τον Φρόιντ. Αυτά είναι φόρμουλες. Το μόνο μου είδωλο είναι η πραγματικότητα”. Αυτός, ο αιρετικός, άνοιξε τον δρόμο για πολλούς κινηματογραφιστές. Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ, Γκας Βαν Σαντ, Έιμπελ Φεράρα, είναι μερικοί απ' αυτούς που ακολούθησαν τα χνάρια του. Η δύναμη των ιδεών και το μυστήριο γύρω από τη δολοφονία του, τον συμβολοποίησαν και του έδωσαν μόνιμη θέση στη φαντασία δεκάδων συγγραφέων κι άλλων καλλιτεχνών. Ίσως γι' αυτό να άξιζε ο θάνατος του, μια και ο ίδιος είχε δηλώσει πως “μόνο την ώρα του θανάτου αποκτά νόημα η μέχρι εκείνη τη στιγμή ανυπόγραφη, ασαφής και σε διαθεσιμότητα ζωή μας”. Θάνατος τους σώματος, όχι του ονόματος...

Πηγές

-“Pasolini's Legacy: A Sprawl of brutality (nytimes)

-Μαρίνα Καπελάκη: Pier Paolo Pasolini (1922-1975). Η στεντόρεια φωνή της ελληνικής συνείδησης (Οδός Πανός, τχ.180)

-“Μια στιγμή Πιερ Πάολο Παζολίνι”, Γιώργος Χρονάς (Εκδ. Οδός Πανός)